Zabrze

Zabrze (niem. Hindenburg od 1915 do 1945) - miasto na prawach powiatu w województwie śląskim.

Historia

Zabrze - ulica Wolności Zabrze - ulica Wolności Zabrze - ulica Jagiellońska Zabrze - aleja Bohaterów Monte Cassino Zabrze - Poczta Główna Zabrze - Wieża wyciągowa i budynek nadszybia szybu "Maciej" (zachodni szyb kopalni "Concordia") Zabrze - KWK Sośnica-Makoszowy, Ruch Makoszowy

• osady istniały tu przed najazdem Mongołów
• 1243 – pierwsza wzmianka o Biskupicach, osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza
  • 25 marca – księżna kaliska Viola wystawia dokument, w którym na rzecz biskupa wrocławskiego zrzeka się prawa poboru daniny i innych opłat ville [...] Biscupici dicitur cirka Bitom
• 1260 – przywileje, nadane biskupowi wrocławskiemu w 1243 r., rozszerzone zostały przez Władysława, księcia opolskiego i przyczyniły do zagęszczenia sieci osadniczej w rejonie Biskupic
• 1295-1305
  • pierwsza wzmianka o Zabrzu (Sadbre czyli miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem); w dokumencie Rejestr Ujazdu części Liber fundationis episcopatus Wratislawiensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice
  • sołtys tworzy osadę, chłopi wolni od podatków, tereny przydzielone osadnikom – po 60 łanów
• 1570 – właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem.
• 1642 - nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię.
• 1639 – w okresie wojny trzydziestoletniej w Zabrzu i Sośnicy wojska Mansfelda grabią żywność
• 1675 – kanclerz księstwa opolsko-raciborskiego, baron Jerzy Welczek (Wilczek) nabył dobra zabrzańskie. Działalność Welczka i jego następców (m.in. Bernharda III hrabiego von Praschma) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki
• 1731 przy obecnej ul. Kondratowicza, istniała kolonia nazywana Zabrzer Hammer (Kuźnica)
• 1743 w ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska, został utworzony powiat bytomski W jego skład weszły: Biskupice, Grzybowice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami
• 1749 - właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów.
• 1771-1776 – właściciel części Zabrza Maciej Wilczek w trakcie kolonizacji fryderycjańskiej tworzy nowe osady wokół Zabrza: Maciejów, Dorota i Małe Zabrze; w pobliżu zabrzańskiego dworu powstała kolejna kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) [bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa)]. Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce
• 1790 – na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów Salomon Izaak z Brabancji odkrył łatwe w eksploatacji złoża węgla grubości 1 metra
• 1792-1822 – powstaje Kanał Kłodnicki
• 1793
  • powstanie chłopskie
  • według spisu z tego roku w Zabrzu istniały: majątek ziemski, kościół, szkoła, 34 chłopów, 6 ogrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – 305 mieszkańców; w Małym Zabrzu: kolonia 12 zagród z 31 mieszkańcami w Zaborzu: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 ogrodników, 14 pracowników najemnych
• 1796 – pierwsza zabrzańska kopalnia państwowa Królowa Luiza, początek budowy 1790; na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln ton węgla rocznie, a zatrudnionych było ok. 8 tys. robotników
• 1797 – kopalnia Amalia, zlikwidowana na rzecz Concordii
• 1819-1830 budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności (najdłuższej ulicy w Europie – ponad 9 kilometrów)
• 1843 – kopalnia Concordia
• 1845
  • 1 października uruchomiono odcinek linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie kolei mającej swój początek we Wrocławiu, jej ostatni odcinek kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie oddano do użytku dworzec kolejowy wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie już nieistniejący.
• 1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka
• 1852 – fabryka kotłów Koetza
  • 17 stycznia władze rejencji opolskiej wydały pozwolenie na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza. W 1875 r. przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego (dlatego nosił on nazwę Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych)
• 1856 – założono pierwszy szpital
• 1857 – huta Redena
• 1859 – rozbudowa fabryki lin stalowych
• 1861 – Albert Borsig rozpoczął budowę wielkich pieców, stalowni i walcowni w Biskupicach.
• 1862 – wydobycie węgla w kopalni Hedwigswunsch
• 1864 – budowa fabryki szkła
• 1868 – Uruchomienie walcowni i kuźni w zakładach Borsiga.
  • Budowa kopalni "Ludwigsglück" późniejszej kopalni Ludwik.
• 1871 – spis mieszkańców (Zabrze liczy 18 250) – Stare Zabrze 6228 mieszkańców, Małe Zabrze 4723 mieszkańców, Dorota 851 mieszkańców, Zaborze 6448 mieszkańców
• 1872 – Huta Donnersmarcków przekształca się w spółkę akcyjną.
• Uruchomienie stalowni w zakładach Borsig.
• Wybudowanie i uroczyste poświęcenie Dużej Synagogi.
• 1873 – utworzenie powiatu zabrskiego liczącego 2,21 mil kwadratowych z 38481 mieszkańcami. W Zabrzu jest 1117 domów.
• 1874 – od stycznia ukazuje się tygodnik "Zabrzer Kreiss Blatt", którego roczna opłata wynosi jednego talara
• 1875 – Próba uzyskania praw miejskich nie powiodła się.
• 1880 – Uruchomienie trzech pieców martenowskich o pojemności 18 t. każdy.
• 1884 – Uruchomiono koksownię "Jadwiga" w Biskupicach
• 1895
  • 25 sierpnia przekazanie do użytku tramwaju parowego
• 1896 – powstanie Miejskiej Straży Pożarnej.
• 1897 – uruchomiono elektrownię.
• 1900 – Gimnazjum im. Królowej Luizy w Zaborzu
• 1900 – 1906 budowa drugiej państwowej kopalni "Delbrück" (od 1945 r. KWK "Makoszowy")
• 1905 – połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze, Dorota w jedną gminę Zabrze liczącą 54 228 mieszkańców,
• luty1915 – po bitwie pod Tannenbergiem nazwę gminy Zabrze zmieniono na Hindenburg, by uczcić marszałka Paula von Hindenburga, dowódcę w zwycięskiej bitwie. Od 1918 Hindenburg O.S. dla odróżnienia od wschodniopruskiej gminy Hindenburg (dawniej Groß Friedrichsgraben I).
• w koksowni Jadwiga wybudowano nową baterię koksowniczą, wieżę węglową, sortownię koksu i benzolownię.
• 1918
  • październik - reaktywowane zostało Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"
  • październik - powstaje polska Straż Obywatelska
  • grudzień - powstaje Związek Wojacki a następnie Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska
• 1919
  • marzec - powstaje Towarzystwo Czytelni Ludowych kierowane przez ks. Stefana Szwajnocha
  • marzec - powstaje Towarzystwo Polek
  • marzec - kwiecień - pacyfikacja przez Grenzschutz polskich strajków (zabici i ranni)
  • kwiecień - powstaje kierowane przez Józefa Gołąbka Towarzystwo Oświaty na Górnym Śląsku im. św. Jacka
  • 16 do 26 sierpnia – walki I powstania śląskiego
  • październik - polska lista zdobywa w wyborach komunalnych 21 z 36 mandatów
• 1920 – przybycie żołnierzy francuskich
  • 23 maja do 16 czerwca – polski strajk szkolny
  • 14 lipca - napad nacjonalistów niemieckich na artystów Opery Warszawskiej
  • 19 do 25 sierpnia walki II powstania śląskiego
  • sierpień - powstaje Chór Męski "Moniuszko"
  • Zakłady Borsiga przekształcone zostały w spółkę akcyjną Borsigwerk
  • listopad - powstaje Towarzystwo Śpiewu "Chopin"
• 1920
  • maj - powstaje Towarzystwo Sportowe "Hart"
• 1921
  • 20 marca – plebiscyt
  • 2 maja - zdobycie przez polską Policję Górnego Śląska kopalni Zabrze
  • do 4 maja - opanowanie przez powstańców w III powstaniu śląskim prawie całego miasta, a następnie opuszczenie śródmieścia na prośbę wojsk francuskich
  • 26-30 maja - prowokowanie przez Niemców walk ulicznych
  • 5 lipca zakończenie III powstania.
• 1922
  • 1 października – nadanie praw miejskich
• 1922-1939 – teren miasta podzielony na mocy plebiscytu – Kończyce, Pawłów i Makoszowy znajdowały się w Polsce, a inne gminy w Republice Weimarskiej
• 1924 – Budowa stadionu sportowego przy ul. Zamkowej w Biskupicach (obecnie Gwarek Zabrze)
• 1 stycznia 1927 - utworzenie powiatu miejskiego z większej częsci powiatu zabrskiego
• 1935 - przebudowa placu Wolności
• 1938 - Noc kryształowa, spalenie Dużej Synagogi, zdemolowano sklepy żydowskie i aresztowano około 350 Żydów.
• II wojna światowa – hitlerowcy utworzyli w Zabrzu filię obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu i obozy dla jeńców wojennych
• 1945
  • 24 stycznia – wkroczenie Armii Czerwonej
  • 19 marca – przejęcie administracji przez Polskę
• 1946
  • 19 maja - przywrócenie nazwy sprzed 1915 r.
• 1948
  • 14 grudnia – powstanie Klubu Sportowego Górnik Zabrze
• 1950
  • 7 stycznia - powstanie pierwszego Państwowego Szpitala Klinicznego.
• 1951
  • 17 marca – włączono w granice Zabrza: Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Kończyce, Makoszowy, Pawłów.
• 1954 – włączenie w granice Zabrza osiedla Helenka
• 1956
  • 2 grudnia – ukazał się pierwszy numer gazety miejskiej Głos Zabrza.
• 1959 – otwarcie Domu Muzyki i Tańca.
• 1961 - Zabrze zwiedził przejazdem major kosmonauta Jurij Gagarin
• 1967 - Podczas oficjalnej wizyty w Polsce gościł w Zabrzu prezydent Republiki Francuskiej generał Charles de Gaulle
• 1970-1975 – budowa osiedla Skłodowskiej – Curie.
• 1971
  • 23 marca katastrofa w kopalni "Mikulczyce - Rokitnica" w Rokitnicy. Zawał na poziomie 780 metrów przysypał 19 górników, przeżył tylko jeden – Alojzy Piontek.
• 1976 – otwarcie Hali Widowiskowo – Sportowej przy ul.Matejki
• 1982 – gazeta Głos Zabrza zmienia nazwę na Głos Zabrza i Rudy Śląskiej
• 1985 – listopad – pierwszy w Polsce udany przeszczep serca pod kierunkiem prof. Religi.
• 1986 – 1991 – budowa osiedla im. Mikołaja Kopernika.
• 1996 – ustanowienie św. Kamila patronem miasta.
• 1998
  • uruchomienie oczyszczalni ścieków "Śródmieście".
  • otwarcie Wydziału Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej.
• 2002
  • 19 października - otwarcie estakady drogowej nad parkiem im. Poległych Bohaterów.
• 2005
  • 25 stycznia - otwarcie fragmentu autostrady A4 biegnącej przez dzielnice Kończyce i Makoszowy, z węzłem "Wspólna" w Kończycach (na granicy z Rudą Śląską)
  • 10 marca – spalił się zabytkowy budynek młyna przy skrzyżowaniu ul. Wolności i Brysza.
  • 1 lipca - połączenie KWK "Makoszowy" z KWK "Sośnica" w Gliwicach w dwuruchowy zakład KWK "Sośnica-Makoszowy".

Zabytki

Zabrze - Wieża ciśnień przy ulicy Zamoyskiego Zabrze - Wieża ciśnień Szpitala Klinicznego przy ulicy 3 Maja

W Zabrzu znajduje się wiele zabytkowych obiektów (głównie z przełomu XIX i XX wieku), takich jak zabytkowe kamienice w centrum miasta, osiedla robotnicze, obiekty sakralne itp.

Cmentarze

Cmentarz żydowski

• Cmentarz żydowski przy ul. Cmentarnej z XIX wieku
• Cmentarz ewangelicki przy ul. Okrzei

Rekreacja

Parki:

• Park leśny im. Powstańców Śląskich
• Park leśny im. gen. Karola Świerczewskiego
• Park im. Poległych Bohaterów
• Park im. Tadeusza Kościuszki
• Park Hutniczy
• Park Rodzinny
• Park im. Jana Pawła II

Kąpieliska:

• Miejski Zakład Kąpielowy - pl. Krakowski 10
• Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji - Kąpielisko Leśne - ul. Srebrna 10

Inne:

• Miejski Ogród Botaniczny - ul. Piłsudskiego 60

Turystyka

Przez Zabrze przebiegają szlaki turystyczne:

Znakowane:

• - Szlak Husarii Polskiej
• - Szlak Obrońców Polskiej Granicy
• - Szlak Okrężny Wokół Gliwic
• - Szlak im. Zygmunta Kleszczyńskiego

Pozostałe:

• - Szlak Zabytków Techniki

Sport

• Górnik Zabrze
• Gwarek Zabrze
• Walka Zabrze
• Stal Zabrze
• Sparta Zabrze
• Gazobudowa Zabrze - klub piłkarski grający obecnie w klasie okręgowej, grupie IV katowickiej.

Klub powstał w 1956 w Bytomiu pod nazwą "Lechia". W 1958 roku klub przeniósł siedzibę do Zabrza i zmienił nazwę na Klub Sportowy "Gazobudowa" a następnie został włączony w rozgrywkach piłkarskich do klasy "C". Pierwsze mecze rozgrywane były na boisku "Linodrutu", a następne na stadionie przy ul. Hagera w Zabrzu.

• Społem Zabrze - klub piłkarski grający obecnie w A-klasie
• MKS Zaborze - Młodzieżowy Klub Sportowy
• KKS Zabrze - II-ligowy klub piłki nożnej kobiet
• MKS Zabrze Koszykówka Młodzieżowa
• Studio Tańca "SZOK"
• Zespół Taneczny "MAK"
• KS NMC POWEN Zabrze I ligowy zespół piłki ręcznej

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.