Tarnów

Panorama Miasta Tarnowa - widok z góry Św.Marcina

Tarnów - miasto w południowej Polsce w województwie małopolskim, leżące nad rzeką Białą, o wielowiekowej historii sięgającej początkami czasów piastowskich. Wraz z uzyskaniem praw miejskich w 1330 roku stał się ważnym ośrodkiem w regionie. Jest ważnym ośrodkiem turystycznym i kulturalnym województwa małopolskiego. W latach 1975-1998 Tarnów był stolicą województwa tarnowskiego. Położony w płd.-wsch. części kraju, przy trasie komunikacyjnej E-40 i linii kolejowej, jest ważnym węzłem w komunikacji drogowej i kolejowej. Jest także ważnym ośrodkiem przemysłowym i gospodarczym z wyspecjalizowanymi zakładami chemicznymi, maszynowymi, metalowymi, budowlanymi, szklarskimi i spożywczymi. W dzielnicy Mościce znajdują się Zakłady Azotowe, będące jednymi z najważniejszych zakładów tego typu w Polsce. Tarnów jest także ośrodkiem kynologii łowieckiej. W okolicach miasta co dwa lata odbywają się ogólnopolskie Field-Trialsy im. Kazimierza Tarnowskiego. Tarnów jest jednym z najcieplejszych miast w Polsce i dlatego to miasto można nazwać Polskim Biegunem Ciepła - to jest hasło, które do Tarnowa przyciąga turystów, których liczba z roku na rok wzrasta.

Historia

Rynek i ratusz w Tarnowie

Pierwsza wzmianka o Tarnowie pochodzi z 1125 roku. W 1264 roku spotkali się w Tarnowie: książę Rusi Halickiej Daniel z księciem polskim Bolesławem Wstydliwym i wspólnie dokonali rozgraniczeń księstw. Tarnów prawa miejskie uzyskał w 1330 r., nadał mu je król Władysław Łokietek. Ówczesnym właścicielem miasta był Spycimir Leliwita. Dlatego herbem Tarnowa stała się Leliwa, noszona przez Spycimira. Tarnów przez wieki pozostawał miastem prywatnym, będąc własnością kolejno rodów Tarnowskich (potomków Spycimira, jednym z nich był hetman Jan Amor Tarnowski), Ostrogskich, Zasławskich, Sanguszków.

W osiemnastym stuleciu, po pierwszym rozbiorze Tarnów stał się częścią monarchii habsburskiej (Królestwo Galicji i Lodomerii). Paradoksalnie dzięki temu utworzono w Tarnowie biskupstwo, gdyż dotychczas pobliskie tereny podlegały biskupowi krakowskiemu, a Kraków znacznie później stał się na dobre częścią cesarstwa austriackiego. W dziewiętnastym wieku Tarnów znalazł się przy trasie kolei żelaznej, co sprzyjało rozwojowi miasta. W okresie międzywojennym w pobliskich Mościcach (obecnie dzielnica Tarnowa) zbudowano zakłady produkujące nawozy azotowe. Ich dyrektorem był m.in. znany na arenie ogólnokrajowej działacz polityczny Eugeniusz Kwiatkowski.

W sierpniu 1920 roku do Tarnowa przybył rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na czele z Atamanem Symenem Petlurą. Swoją siedzibę rząd miał w hotelu Bristol przy ulicy Krakowskiej 9. Dziś na tym budynku można zobaczyć tablicę jaka upamiętnia to wydarzenie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Tarnowie mieszkało około 300 obywateli Ukrainy. Emigracja ta była świetnie zorganizowana, a życie kulturalne kwitło. Były wydawane gazety, prężnie działały wydawnictwa, powstawały szkoły, organizację charytatywne, a nawet związek Ukrainek, czy związek kombatantów.

W czasie II wojny światowej Tarnów spotkało tragiczne "wyróżnienie". To stąd wyruszył pierwszy transport do obozu koncentracyjnego Auschwitz. W czasie wojny miasto straciło znaczną część swoich mieszkańców, którą stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego.

W 1975 r. Tarnów, w ramach reformy administracji (powołano 49 małych województw z 17 wówczas istniejących) został stolicą województwa, by w 1999 r., ponownie stać się miastem powiatowym.

Zabytki

Tarnowski ratusz Rynek z katedrą w tle Ruiny zamku na Górze Św. Marcina

• Zabudowa rynku Starego Miasta (zachowany średniowieczny układ urbanistyczny, kamienice głównie XIX wieczne, kilka renesansowych)
• Bazylika Katedralna (XIV w., przebudowana w l.1889-1900)
  • renesansowe nagrobki rodu Tarnowskich
  • manierystyczne nagrobki rodu Ostrogskich
  • pomnik nagrobny Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej, uważany za najpiękniejszą w Europie renesansową rzeźbę przedstawiającą kobietę
  • krypty w podziemiach bazyliki
• Ratusz (poł. XIV w.)
• Dom Mikołajowskich (1524, najstarsza kamienica w Tarnowie)
• Bima – pozostałość po starej synagodze
• Młyn Szancera
• Ruiny zamku Tarnowskich (XIV)
• Pozostałości murów miejskich z XIV-XVI
• Klasztor i kościół ojców Bernardynów
• Kościół pw. Św. Trójcy (II poł. XVI)
• Cmentarz żydowski - założony w 1583 roku.
• Kościół pw. Najświętszej Maryi Panny
• Stary Cmentarz (druga połowa XVIII)
• Kapliczka św. Walentego (przełom XVIII-XIX)
• Pałac Sanguszków w Gumniskach
• Dworzec Kolejowy (1855, obecny wygląd o 1910)
• Park Strzelecki (1866)
• Pałac Ślubów (ok.1880)
• Mauzoleum gen. Józefa Bema
• Kościół xx. Misjonarzy pw. Świętej Rodziny
• Kościół pw. Św. Marcina na Górze Św. Marcina
• Dom Chemika w Mościcach
• Pałacyk w Parku Strzeleckim

Kościoły zabytkowe

Tarnowska Bazylika katedralna

• Bazylika Katedralna (XIV w., przebudowana w l.1889-1900)
  • renesansowe nagrobki rodu Tarnowskich
  • manierystyczne nagrobki rodu Ostrogskich
  • pomnik nagrobny Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej, uważany za najpiękniejszą w Europie renesansową rzeźbę przedstawiającą kobietę
  • krypty w podziemiach bazyliki
• Kościół pw. Św. Trójcy (II poł. XVI)
• Kościół pw. Najświętszej Maryi Panny
• Kapliczka św. Walentego (przełom XVIII-XIX)
• Klasztor i kościół ojców Bernardynów
• Kościół xx. Misjonarzy pw. Świętej Rodziny
• Kościół pw. Św. Marcina na Górze Św. Marcina

Synagogi

zachowana bima starej synagogi

W Tarnowie do 1939 roku było ponad 40 synagog. Oto niektóre z nich:

• Najstarsza Synagoga
• Stara Synagoga
• Nowa Synagoga
• Synagoga przy ulicy Goldhammera 1
• Synagoga Debory Menkes
• Synagoga Tempel
• Synagoga Icchaka Horowitza
• Synagoga cadyka Ungera

Transport

Dworzec PKS

Tranzyt

Tarnów leży na skrzyżowaniu dróg krajowych:

• E40 (Kraków, Tarnów, Dębica, Rzeszów, Jarosław, Korczowa)
• DK73 (Kielce, Busko-Zdrój, Dąbrowa Tarnowska, Tarnów, Pilzno, Jasło)

Kolej

Stacje PKP w Tarnowie:

• Tarnów - dworzec główny
• Tarnów Mościce
• Tarnów Północny (nieczynna)
• Tarnów Południowy (nieczynna)
• Tarnów Klikowa (nieczynna)
• Tarnów Filia - stacja towarowa

Dworzec główny jest stacją węzłową - tutaj spotykają się 3 szlaki kolejowe:

• Tarnów - Kraków - Katowice
• Tarnów - Rzeszów - Przemyśl
• Tarnów - Krynica - Wiedeń

Początki kolei w Tarnowie sięgają roku 1850, kiedy rozpoczęto budowę linii Kraków - Lwów. Budynek dworca głównego jest obiektem zabytkowym. Powstał na wzór dworca we Lwowie w 1906 roku.

Tarnowskie Tramwaje

Tarnów był jedynym miastem prowincjonalnym w Galicji, w którym od roku 1911 zaczął kursować elektryczny tramwaj. Wozy były przystrojone zielenią, kwiatami i wstęgami. Miały one czerwony kolor z błękitno-złotym herbem miasta. Nazywano je pieszczotliwie "biedronkami". Wzorowane były na tego samego koloru tramwajach lwowskich. Długość tarnowskiej linii tramwajowej wynosiła 2580 m. Wiodła od ul. Burtniczej, Lwowską, Wałową, Krakowską do dworca kolejowego. Przystanki tramwajowe były przed ul. Warzywną, Szpitalną, przy Pilzneńskiej Bramie, ul. Zdrojowej (Goldhammera), Seminaryjskiej (Piłsudskiego), Katedralnej, Bandrowskiego, przy kościele XX. Misjonarzy. Stale kursowało 6 wozów, co 6 minut od godz. 6 rano do 10 wieczorem. Tramwaj w Tarnowie zlikwidowały okupacyjne władze niemieckie w 1942 r. Trakcja przeszkadzała w ruchach wojsk na wschód i została rozebrana. Jednak tarnowski tramwaj funkcjonował przez 31 lat i pamięta go jeszcze odchodzące pokolenie tarnowian, wspominające z łezką w oku poruszające się dość ospale ulicami miasta czerwone "biedronki". W latach 80. planowano wybudowanie trakcji tramwajowej łączącej dworzec kolejowy w Mościcach z Falklandami i odgałęzienia do dworca głównego. Przedsięwzięcie miało ułatwić komunikację między wschodnią a zachodnią częścią miasta. Niestety planowana inwestycja nie doszła do skutku - nie wybodowano osiedli mieszkaniowych na wschód od Al. Jana Pawła II, w których miało mieszkać kilkadziesiąt tysięcy osób. Zmniejszyła się także liczba pracowników w Zakładach Azotowych i wyłożenie sporych nakładów na budowę takiej linii tramwajowej mijało się z celem. Na ulicy Wałowej pod koniec maja 2004 roku stanął historyczny przystanek tramwajowy z ławką. Znajduje się on kilka metrów od miejsca, gdzie przed latami był przystanek tramwajowy.

Komunikacja Lotnicza

W Tarnowie znajduje się lądowisko Aeroklubu Tarnowskiego posiadające trawiasty pas startowy o długości ok 500m. Ponadto w położonym 38 km na północny wschód Mielcu znajduje się port lotniczy (Port Lotniczy Tarnów/Tarnobrzeg) wykorzystywany przez miejscowy aeroklub oraz PZL Mielec

Sport

Tarnów jest znanym ośrodkiem sportu żużlowego (Unia Tarnów, wicemistrzostwo Polski w 1994 r., mistrzostwo Polski w 2004, 2005 r.) a także wspinaczki sportowej. Rozwija się tu również piłka nożna, piłka ręczna, karate kyokushin, judo, boks, pływanie i inne dyscypliny.

Tarnowskie kluby sportowe

• Unia Tarnów
• MUKS Sokół Gumniska Tarnów
• Tamel Tarnów
• Błękitni Tarnów
• Metal Tarnów
• Tarnovia
• Pałac Młodzieży Tarnów
• Iskra Krzyż
• UKS "Jedynka"
• TKS Kyokushin Karate
• Tarnowski Klub Tenisowy
• UKS Leliwa
• Tarnowski Yacht Club "AZOTY"
• Yacht Club "BEZAN"
• Yacht Club "ORION"
• Yacht Club "ARMATOR"

Obiekty Sportowe

• Hala widowiskowo-sportowa "Jaskółka" (pojemność: 3000 miejsc)
• Hala widowiskowo-sportowa TOSiR - ul. Krupnicza (pojemność: 400 miejsc)
• Hala widowiskowo-sportowa Pałacu Młodzieży - ul. Gumniska (pojemność: ok. 1000 miejsc)
• ZKS "UNIA" Tarnów – "Dom Sportu": hala, kryta pływalnia, pływalnia letnia – ul. Traugutta 5a
• Pływalnia letnia TOSiR na Górze św. Marcina
• Pływalnia kryta TOSiR – atrakcje wodne – ul. Piłsudskiego 30
• Unia Tarnów – stadion żużlowo – piłkarski (Stadion Miejski)
• Unia Tarnów - stadion lekkoatletyczny
• Stadion Piłkarski – MKS "Tarnovia"
• Stadion Piłkarski - KS Metal/Gawro Tarnów
• Wypożyczalnia sprzętu narciarskiego TOSiR
• Stado Ogierów Skarbu Państwa Klikowa, LKJ
• Korty Tenisowe - MKS "Tarnovia"
• Korty Tenisowe - ZKS "UNIA"
• Korty Tenisowe - KS "TAMEL"
• Korty Tenisowe - Tarnowski Klub Tenisowy
• Centrum Tenisowe - ul.Wojska Polskiego
• Lodowisko TOSiR - ul. Wojska Polskiego
• Fitness Klub "Forma"- ul.Nowy Świat 48

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.