Świętochłowice

Świętochłowice (niem. Schwientochlowitz) – miasto położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest najgęściej zaludnionym miastem w Polsce (4 165 osób/km²) i jednym z najgęściej w Europie. Prawa miejskie Świętochłowice posiadają od 1 stycznia 1947. Do intensywnego rozwoju miasta przyczynił się przemysł ciężki, głównie górniczy i hutniczy. Obecnie w wyniku procesu restrukturyzacji kopalnie węgla kamiennego zostały zlikwidowane. Do dziś na terenie Świętochłowic działa huta "Florian". Jednym z najciekawszych zabytków na terenie miasta jest pochodzący z XIX wieku kościół św. Piotra i Pawła.

Geografia

Obszar Świętochłowic stanowi fragment południowej części Wyżyny Śląskiej, znajdujący się w obrębie Płaskowyżu Bytomsko-Katowickiego. Pod względem tektonicznym obszar ten zajmuje część karbońskiego siodła głównego, przebiegającego wzdłuż osi Zabrze-Mysłowice. W obrębie tego siodła występują kopuły stanowiące wypiętrzenia warstw karbońskich o dużej miąższości pokładów węgla kamiennego, dochodzące do powierzchni ziemi. Jedną z nich jest kopuła chorzowska, w skład której wchodzi także obszar Świętochłowic.

To usytuowanie pokładów węgla zadecydowało o bardzo wczesnym i od razu intensywnym rozwoju górnictwa węglowego, które stało się podstawą uprzemysłowienia tego terenu.

Położenie

Świętochłowice graniczą od północy z Bytomiem, od zachodu i południowego zachodu z Rudą Śląską, a od wschodu i południowego wschodu z Chorzowem. Przez Świętochłowice przepływa rzeka Rawa. Miasto znajduje się w południowej części Wyżyny Śląskiej.

Rozciągłość w kierunku południowym wynosi ok. 6 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 3,7 km. Długość granic wynosi 23,22 km. Powierzchnia wynosi 13,22 km².

Świętochłowice są najgęściej zaludnionym miastem w Polsce i należą do najgęściej zaludnionych miejscowości w Europie. 12 listopada 2006 Świętochłowice zamieszkiwało 55 065 osób. Na 1 km² przypadało więc ok. 4165 osób.

Najwyższym wzniesieniem jest Góra Hugona – 314 m n.p.m. znajdująca się na południu miasta w obrębie Wzgórz Chropaczowskich. Natomiast najniżej położona jest dolina Lipinki, znajdująca się na wysokości ok. 249 m n.p.m.

Klimat

Świętochłowice wraz z całym obszarem Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego leżą w obrębie śląsko-krakowskiej dzielnicy klimatycznej. Charakteryzuje ją przewaga wpływów oceanicznych nad kontynentalnymi oraz sporadyczne oddziaływanie docierających tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską mas powietrza zwrotnikowego. Docierają tu również zimne masy powietrza arktycznego z północy - głównie w chłodnej połowie roku. Średnia temperatura stycznia wynosi ok. -2,5°C, lipca +18°C, roczna +7°C. Liczba dni ze średnią temperaturą dobową co najmniej +5°C dochodzi do 220, co stwarza korzystne warunki dla wegetacji roślin. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 700 mm, najwyższe opady są w lipcu, a najniższe w lutym. Świętochłowice, podobnie jak i cały obszar Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, cechuje także dość długi okres zalegania pokrywy śnieżnej oraz stosunkowo duża jej przeciętna grubość w porównaniu do nizinnych terenów Polski środkowej.

Położenie Świętochłowic w konurbacji śląskiej.

Przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, przynoszące w zimie powiewy ciepłych mas powietrza znad Europy Zachodniej i basenu Morza Śródziemnego, powodując często odwilże. W lecie wiatry przynoszą znad Atlantyku wilgotne masy powietrza, które obniżają temperatury i powodują opady.

Gleby

Gleby obszaru Świętochłowic można podzielić na dwa rodzaje: gleby bielicowe, wytworzone z glin różnej genezy oraz piasków na glinionych i na iłowych oraz gleby brunatne, wytworzone z piasków gliniastych na wapniowych. Gdzieniegdzie można spotkać także gleby bagienne. Gleby te nie przedstawiają większej wartości rolniczej, ponieważ znajdują się w zasięgu silnego oddziaływania szkodliwych wpływów przemysłu.

Hydrografia

Obszar Świętochłowic leży w strefie wodo dzielnej zlewisk górnej Wisły i górnej Odry. Oddzielający te zlewiska dział wodny I rzędu przebiega północną częścią miasta z południowego zachodu na północny wschód. Obszar należący do zlewiska Wisły jest odwadniany przez Rawę, prawy dopływ Brynicy i stanowi ok. 80% powierzchni miasta. Pozostała część odwadniana jest przez płynącą poza obrębem miasta Bytomkę, prawy dopływ Kłodnicy, a później Odry.

Usytuowanie obszaru miasta w strefie wodo dzielnej powoduje niedobór wód, zarówno powierzchniowych, jak i podziemnych. Rzeka Rawa, a właściwie ciek wodny o tej nazwie, prowadzi średnio zaledwie 10% swoich wód, a resztę stanowią ścieki z miasta. Na większości swojego biegu Rawa jest uregulowana, przykryta betonowymi płytami. Łączna powierzchnia wód na obszarze miasta wynosi 48 ha, co stanowi 3,6% jego powierzchni. Odsetek ten jest największy spośród wszystkich miast GOP-u. Największym zbiornikiem jest Staw Kalina.

Ekologia

Świętochłowice, staw Kalina

Do XIX wieku Świętochłowice były miejscowością typowo leśną. Jednak rozwój przemysłu spowodował degradację środowiska i wycinkę lasów na jego potrzeby. Istniejące obecnie w różnej postaci obszary zadrzewione oraz łąki obejmują wprawdzie około 30% terenu miasta, ale stan ich jest daleki od zadowalającego. Ogółem w Świętochłowicach znajduje się 17,9 ha powierzchni terenów o szczególnych walorach przyrodniczych, prawnie chronionych. Plany na najbliższe lata, ale także już wprowadzone w życie mają za zadanie zalesienie hałd.

Podobny los, jak świat roślinny, spotkał również świat zwierzęcy. Wraz z zanikaniem wielkich drzew leśnych i naturalnych zbiorowisk roślinnych, zniknęły również sprzyjające faunie warunki bytowania. Można jednak odnaleźć na obszarze Świętochłowic tereny ciekawe przyrodniczo, dlatego też w wyniku dokonanej analizy warunków siedliskowych wyodrębniono szereg zespołów florystyczno-faunistycznych. Charakteryzują się one największymi wartościami przyrodniczymi w Świętochłowicach i mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania ekosystemów otaczających wyróżnione zespoły.

Główne zespoły:

• Zespół rolniczo-leśny północno-zachodnich Świętochłowic
• Zespół wzgórza Hugona
• Zespół parkowo leśny Piasniki- Chropaczów
• Zespół Parkowo- Leśny “Planty Bytomskie”
• Zespół Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego “Skałka”
• Zespół Staw Foryśka

Fauna i flora

Flora Świętochłowic nie jest zbyt obfita. Liczy ponad 300 gatunków roślin. Dominują w mieście gatunki pospolite, ale można tu znaleźć również wiele okazów rzadkich i chronionych jak np. Hedera helix, Epipactis palustris, Epipactis helleborine, Centaurium umbellatum, Equisetum telmateia i inne.

Z waloryzacji przyrodniczej Świętochłowic wynika, że na terenie miasta odnaleziono około 260 gatunków zwierząt, z czego około 60 podlega ochronie prawnej.

• stawonogi: biegacz, paź królowej, mieniak tęczowy, tygrzyk paskowaty
• płazy i gady: zaskroniec, ropucha szara i zielona, traszka zwyczajna i grzebieniasta, ropucha paskówka, rzekotka drzewna, kumak nizinny, żaba trawna, jeziorkowa i wodna
• ptaki: remiz, perkoz, perkozek, kokoszka, śmieszka, rybitwa, kukułka, zimorodek, sójka, piegża, dzięcioł
• ssaki: ryjówka aksamitna, kret, łasica, nietoperz, dzik, nornica

Historia

 

Pierwsza wzmianka o Świętochłowicach pochodzi z 25 maja 1313. Jednak wcześniejsze zapisy dotyczą dzisiejszej dzielnicy miasta Chropaczowa (z 21 lipca 1295. Na przestrzeni dziejów właściciele miasta bardzo często się zmieniali. Poszukiwania węgla na tym terenie rozpoczęły się z początkiem lat 20. XIX w. W 1825 firma "Spadkobiercy Gieschego" uruchomiła na terenie Lipin pierwszą kopalnię "Król Saul". Od początku XX wieku powstało tu wiele polskich organizacji narodowych, politycznych, kulturalnych. We wrześniu 1939 w mieście nie były prowadzone żadne poważniejsze działania wojenne. Zajęcie Świętochłowic nastąpiło w nocy z 2 na 3 września. Na terenie miasta powstało parę filii obozów koncentracyjnych. Najbardziej znany jest utworzony w 1943 r. obóz Eintrachthütte w dzielnicy Zgoda będący filią obozu KL Auschwitz, na terenie którego zginęło 2500 więźniów. 27 stycznia 1945 miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Natychmiast po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną ponownie otwarto Obóz Zgoda. Komendantem został Salomon Morel. W ciągu 300 dni istnienia obozu zmarło lub zostało zamęczonych do 2500 przetrzymywanych osób. Obóz zlikwidowano 16 listopada 1945.

Komunikacja

Układ komunikacyjny Świętochłowic, który wykształcony został na przełomie kilku stuleci, a głównie drugiego i trzeciego ćwierćwiecza XIX w., wzbogacony jest obecnie o odcinek Drogowej Trasy Średnicowej. Układ ten tworzą:

• fragment tranzytowej trasy kolejowej biegnącej z zachodu na wschód, pierwszej która powstała na Górnym Śląsku, łączącej niegdyś Wrocław, Opole, Katowice i Mysłowice, dziś zapewniającej Świętochłowicom poprzez węzły kolejowe w Katowicach i Gliwicach połączenia z Europą Zachodnią, Europą Południową i Europą Wschodnią oraz połączenie krajowe.
• sieć ulic z głównymi:
  • Katowicka i Bytomska, przebiegającymi przez Centrum, łączą one Świętochłowice z jednej strony z Chorzowem Batorym, a dalej z Katowicami, a z drugiej strony z Bytomiem
  • Chorzowska przebiegająca przez Piaśniki i Lipiny, ta łączy Świętochłowice z jednej strony z Chorzowem, a tam z drogą wojewódzką 914, a z drugiej strony z Rudą Śląską i dalej Gliwicami
  • Wojska Polskiego i Śląska, które prowadzą przez Zgodę do Rudy Śląskiej
  • Drogową Trasą Średnicową, która łączy Świętochłowice z Katowicami i Rudą Śląską
• przez Świętochłowice przebiegają także linie tramwajowe i autobusowe KZK GOP.

Ogółem długość dróg w 2005 roku wynosiła 78,59 km, z tego:

• długość dróg wojewódzkich – 5,91 km (7,52%);
• długość dróg powiatowych – 23,28 km (29,62%);
• długość dróg gminnych – 49,4 km (62,85%).

Przez Świętochłowice przebiega linia kolejowa łącząca Katowice z Legnicą. Dworzec mieści się przy ulicy Dworcowej w centrum miasta.

Sport

W Świętochłowicach sport głównie kojarzony jest z żużlem. Obecnie jednak już ta sekcja została zlikwidowana. Na terenie miasta znajduje się tor motocrossowy oraz kompleks sportowy – OSiR "Skałka", w którym są: stadion (do piłki nożnej i żużla), boisko boczne trawiaste i żwirowe, korty tenisowe, boiska do koszykówki, siatkówki i piłki ręcznej, tor speed rowerowy oraz wypożyczalnia kajaków na pobliskim stawie Skałka. W Lipinach znajduje się boisko tamtejszego Naprzodu (obecnie w remoncie).

W mieście działa, również "Świętochłowickie Stowarzyszenie Rowerowe FR Bonito" , które propaguje kolarstwo grawitacyjne. Grupa kilkunastu rowerzystów trenuje głównie na Górze Hugona. Siedziba organizacji znajduje się w Świętochłowicach przy ul. Polnej 24/30.

Kluby sportowe:

• Śląsk Świętochłowice – piłka nożna, żużel
• Naprzód Lipiny – piłka nożna
• Czarni Świętochłowice – klub piłkarski grający obecnie w klasie B

Świętochłowiczanie uczestniczący w Igrzyskach Olimpijskich:

• Amsterdam 1928: Teodor Peterek (piłka nożna), Paweł Galus, Franciszek Pampuch, Teofil Rost, Franciszek Tajstra (wszyscy gimnastyka);
• Berlin 1936: Klara Sierońska-Kostrzewa (gimnastyka), Hubert Gad, Ryszard Piec, Teodor Peterek (piłka nożna);
• Helsinki 1952: Ewald Cebula (piłka nożna), Gotfryd Gremlowski (pływanie);
• Melbourne 1956: Małgorzata Błaszczyk-Wasilewska (gimnastyka);
• Rzym 1960: Roman Lentner (piłka nożna)
• Tokio 1964: Gerda Bryłka-Krajciczek, Małgorzata Wilczek-Rogoń (gimnastyka).
• Montreal 1976: Leszek Skorupa (podnoszenie ciężarów), Barbara Wysoczańska
• Innsbruck (zima) 1976: Kordian Jajszczok (hokej)
• Moskwa 1980: Barbara Wysoczańska (floret – brąz)

Ścieżki rowerowe

Przez miasto przebiegają ścieżki rowerowe o długości około 5,4 km. Trasa składa się z 6 oddzielnych odcinków. Pięć odcinków posiada nawierzchnię asfaltową, a jeden znajduje się na drodze gruntowej i prowadzi na Górę Hugona.

Zabytki

"Familoki" w Lipinach

Wpis do Rejestru Zabytków posiadają: zespół zabudowań walcowni na terenie dawnych Zakładów Cynkowych "Silesia" w Lipinach, kościół ewangelicki pw. Jana Chrzciciela, wieże wyciągowe szybów I i II kopalni "Polska", kościół pw. Matki Boskiej Różańcowej, zespół trzynastu witraży w kościele św. Augustyna, Krzyż Męki Pańskiej w Chropaczowie, organy w kościele św. Augustyna w Lipinach.

• Centrum:
  • kamienice zwane familokami z 2. połowy XIX wieku i początku XX wieku
  • Urząd Miasta z 1926 r.
  • kościół św. Piotra i św. Pawła z 1891 roku
  • wieża ciśnień z 1909, przy ulicy Katowickiej zbudowanej w 1879
  • Dyrekcja Kopalń i Hut Donnersmarcków zbudowana jeszcze przed 1883 rokiem
  • dawna siedziba zarządu dóbr ziemskich Donnersmarcków w Świętochłowicach z 1907 roku
  • stary cmentarz z 1896 roku
  • kościół św. Jana Chrzciciela z 1901 roku
• Chropaczów:
  • były ratusz z 1911 roku
  • kamienice zwane familokami z 2. połowy XIX wieku i początku XX wieku
  • kościół Matki Bożej Różańcowej z roku 1913
• Lipiny:
  • kamienice zwane familokami z 2. połowy XIX wieku i początku XX wieku
  • były ratusz z 1908 roku
  • kościół św. Augustyna z 1872 r.
• Piaśniki:
  • zameczek zbudowany w 1859 roku
  • schron bojowy z 1937 roku
• Zgoda:
  • kościół św. Józefa z 1931 r.

Pomniki i tablice pamiątkowe

• Grób zbiorowy ofiar III powstania śląskiego
• Tablica upamiętniająca miejsce pracy i śmierci więźniów podobozu Auschwitz-Birkenau na terenie obozu "Zgody" w latach 1942-45
• Grób Witolda Kossobudzkiego pierwszego dyrektora Muzeum w Świętochłowicach
• Grób Józefa Trojoka uczestnika powstań śląskich i akcji plebiscytowej
• Głaz z tablicą upamiętniający poległych w walkach o społeczne i narodowe wyzwolenie
• Tablica upamiętniająca miejsce, w którym w dniu 6 maja 1921 roku zginęli w walce o polskość ziemi śląskiej Wojciech Stokłosa i Henryk Dyga
• Pomnik poświęcony poległym w latach 1919-21 oraz ofiarom faszyzmu i stalinizmu
• Grób księdza Józefa Michalskiego, pierwszego proboszcza w Lipinach
• Grób księdza dziekana Wincentego Muschallika, duszpasterza i proboszcza parafii pw. św. Augustyna
• Grób Augustyna Świdra, współzałożyciela "Sokoła" w Lipinach, poety, publicysty i redaktora "Polaka", czynnego uczestnika I i II powstania śląskiego
• Mogiła Tytusa Jaszkowskiego, wybitnego działacza "Sokoła", uczestnika Powstań Śląskich, działacza ruchu oporu w czasie II wojny światowej
• Grób Augustyna Czarnynoga, porucznika Powstań Śląskich, kronikarza Lipin Śląskich, działacza społecznego
• Grób Kacpra Grzomby, działacza narodowego i kulturalnego, aktywnego uczestnika "Sokoła" w Lipinach, uczestnika akcji plebiscytowej i III Powstania Śląskiego
• Grób dr med. Antoniego Bukowego, uczestnika ruchu oporu w czasie II wojny światowej

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.