Słupsk

Panorama Słupska na mapie Lubinusa, XVII w.

Słupsk (niem. Stolp, kasz. Stôłpsk lub Słëpsk, szw. Stölpe, łac. Stolpe) to miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim, siedziba powiatów grodzkiego i ziemskiego oraz gminy Słupsk. Leży nad rzeką Słupią, na Pobrzeżu Słowińskim, na krańcu Równiny Słupskiej. Miasto jest oddalone od Bałtyku o 18 km. Jest to ośrodek przemysłu: drzewnego (meble), obuwniczego, maszynowego (głównie maszyny rolnicze), okiennego oraz samochodowego (autobusy i ciężarówki). Historycznie miasto należy do Pomorza Zachodniego. Zajmuje powierzchnię 43,15 km² (21,12 km² — obszar zabudowany, 5,74 km² — łąki, lasy i pastwiska, 11,86 km² — grunty orne i ogrody działkowe, 0,97 km² — sady).

Historia

 Średniowiecze

Początek miastu dały osady położone przy drodze pochodzącej jeszcze z epoki brązu - droga ta niegdyś łączyła obronne grody kultury łużyckiej - na Słupi był bród w miejscu dogodnym powstaniu tam dla kontroli szlaku grodziska słowiańskiego, w pobliżu przeprawy przez rzekę na trakcie handlowym łączącym m.in. Kołobrzeg ze wschodem. Warownia była doskonale położona strategicznie – otoczona przez nieprzystępne bagna i trzęsawiska, wybudowana została natomiast na sztucznym wzgórzu (obecnie w tym miejscu znajduje się kościół pw. św. Ottona), stanowiła też miejsce kontroli samej żeglugi na rzece.

Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że warownia była otoczona drewniano-ziemnym wałem, oraz naturalną fosą – nieistniejącymi obecnie odnogami rzeki Słupi.

Gdy zakon krzyżacki zaatakował Pomorze Gdańskie w 1308 roku, region słupski po spłaceniu Krzyżaków dostał się pod wpływy Brandenburgii. Już wcześniej, bo w 1269 r. z rąk książąt gdańskich gród otrzymał prawa miejskie. Lokację potwierdził przywilej relokacyjny z rąk książąt Brandenburgii, w 1310 r. Patrz: Umowa spisana w Słupsku w 1337 roku roku.

Lokowany Słupsk uzyskał samorząd miejski z władzą wójtowską i radą miejską, nadania ziemskie, oraz odcinek rzeki Słupi długości 19 km, od grodu do ujścia, wraz z pięciometrowymi pasami ziemi na obu brzegach. Umożliwiło to prowadzenie gospodarki morskiej.

Dzieje nowożytne

Do czasów reformacji mieszkańcy Słupska wyznawali katolicyzm – w mieście nie przetrwały tradycyjne wierzenia Pomorzan. W początkach XVI w. nastąpiły społeczno-religijne zaburzenia. Najostrzejszą formę przybrały one w latach 1524-1525, gdy zbeszczeszczono kościół pw. NMP. Większość mieszkańców miasta przyjęła wówczas luteranizm. Jedynie kościół pw. św. Ottona pozostał świątynią katolicką.

Pomorze Zachodnie zachowało samodzielność do roku 1648, do zawarcia pokoju westfalskiego. Miejscowa dynastia Gryfitów wygasła natomiast w roku 1637. Ostatecznie miasto, wraz ze wschodnią częścią księstwa znalazło się w granicach Elektoratu Brandenburgii. Aż do II wojny światowej miasto zostało zdobyte tylko raz, w 1807 r., w czasie wojen napoleońskich.

Sytuacja miejskiej gospodarki po zakończeniu wyniszczającej wojny trzydziestoletniej uległa znacznej poprawie. Dobra koniunktura gospodarcza i dynamiczny rozwój Prus sprzyjał rozwojowi miasta. Rozbudowano przemysł. Mimo zdegradowania miasta do roli ośrodka administracyjnego powiatu (siedziba władz rejencji znajdowała się w Koszalinie, a prowincji – w Szczecinie), Słupsk był drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w regionie, zajmował również drugie miejsce pod względem liczby ludności. W latach 1869-1870 budowano w Słupsku pierwszą linię kolejową relacji Szczecin-Gdańsk. Rozwinęło się również budownictwo. W XIX w. granice miasta przesunęły się znacznie w stosunku do średniowiecznych. W pierwszej kolejności budowano domy i fabryki wzdłuż głównej drogi Szczecin-Gdańsk (utwardzonej w 1835) oraz przy drodze prowadzącej do dworca kolejowego (obecnie ulica Wojska Polskiego). Liczba mieszkańców wzrastała bardzo szybko, w 1914 roku osiągnęła 34 430 mieszkańców.

W roku 1901 oddano do użytku ratusz, w 1903 budynek obecnego starostwa powiatowego. W roku 1910 wyjechał na ulice miasta pierwszy tramwaj.

Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa

Działania I wojny światowej oszczędziły miastu większych zniszczeń. Już w początkach 1919 wznowiono funkcjonowanie komunikacji tramwajowej. Jednak rozwój miasta, mimo znacznego przyrostu liczby ludności, został zahamowany.

Okolice Słupska znalazły się w zasięgu żądań polskich dotyczących powojennych granic, jednak w traktacie wersalskim jasno opisano granicę polskiego Pomorza. Powiat słupski stał się powiatem nadgranicznym.

W 1926 r. NSDAP wystąpiła w mieście publicznie, zyskując wielu zwolenników.

Wybuch wojny w 1939 r. całkowicie wyhamował rozwój miasta. Podczas wojny do miasta sprowadzano robotników z okupowanych krajów – otwarto w Słupsku obóz pracy, a w 1944 także filię obozu zagłady w Stutthoff. Śmierć tych ludzi upamiętnia obelisk w pobliżu dawnych zakładów naprawczych PKP.

Tuż przed przybyciem do miasta wojsk radzieckich, 7 marca 1945 r. dokonano masowej egzekucji w Lasku Południowym – rozstrzelano 22 przymusowych robotników. Wcześniej powieszono jeszcze dwie osoby. Te tragiczne wydarzenia upamiętnia pomnik. Dzień później do miasta wkroczyły oddziały 19. armii i 3. korpusu gwardii Armii Czerwonej. Miasto zostało zajęte bez walk, jednak żołnierze otrzymali rozkaz podłożenia ognia w kilku miejscach.

Słupsk w Polsce Ludowej i współcześnie

Zajęcie miasta przez wojska ZSRR oznaczało rozpoczęcie nowego rozdziału w historii miasta. Przekazany pod kontrolę władz polskich Słupsk od 1946 r. znajdował się w granicach województwa szczecińskiego, które pokrywały się mniej więcej z granicami niemieckiej prowincji Pomorze. W 1950 r. województwo podzielono na dwa mniejsze: szczecińskie i koszalińskie. W skład tego drugiego wszedł również powiat słupski.

Przed polskimi władzami (pierwsza grupa przybyła do miasta 23 kwietnia 1945) i przybyłymi z kresów wschodnich Polakami stały liczne trudne, ale nie niewykonalne zadania:

• zorganizowanie sprawnej władzy
• równomierne zasiedlenie miasta
• odbudowa i rozwój miejskiej infrastruktury
• organizacja życia społecznego

Nie wszystkie plany udało się zrealizować. Również podjęte starania o nadanie miastu statusu stolicy województwa musiały poczekać. W 1950 roku Słupsk i powiat słupski znalazły się w granicach województwa koszalińskiego. W latach 1950-1975 województwo koszalińskie było jednym z dwóch województw, których stolica była mniejsza od innego miasta regionu. Drugim takim województwem było województwo zielonogórskie.

W 1970 roku w Słupsku miały miejsca strajki i akcje protestacyjne. Nie było ofiar śmiertelnych.

W 1975 roku Słupsk stał się stolicą województwa. Status ten stracił 31 grudnia 1998 roku, aby następnego dnia stać się częścią nowego województwa pomorskiego. Jak większość dawnych miast wojewódzkich, miasto zostało wydzielone z otaczającego je powiatu.

Architektura

Dwudziestolecie międzywojenne

W dwudziesoleciu międzywojennym charakterystyczna architektura Słupka, nawiązująca do wzorców klasycystycznych, sprawiła, że miasto uzyskało miano "małego Paryża". Oś miasta wyznaczały obecne ulice Tuwima, Nowobramska, Kowalska i Armii Krajowej, w pobliżu których znajdowały się najważniejsze budowle. Charakterystycznym obiektem była neogotycka synagoga, spalona w 1938 roku.

Stan obecny

Po II wojnie światowej duża część miasta uległa zniszczeniu. Starsze kamienice zachowały się przy ulicy Wojska Polskiego i jej okolicach. Spalone zostały świeckie budowle w centrum miasta. Oszczędzono m.in. ratusz i ruiny Zamku Książąt Pomorskich. Odbudowa miasta prowadzona była w taki sposób, żeby powstało jak najwięcej budynków mieszkalnych w jak najkrótszym czasie. Doprowadziło to do zabudowania dawnego średniowiecznego miasta blokami z wielkiej płyty. Prowadzone obecnie prace renowacyjne mają na celu upiększenie tej części miasta.

Architektura sakralna

• kościół pw. NMP, wybudowany w 2. połowie XIV wieku w stylu gotyckim
• podominikański kościół pw. św. Jacka z XIV wieku, w stylu gotyckim
• kościół pw. św Mikołaja, obecnie funkcjonujący jako biblioteka miejska, z XIII wieku, w stylu gotyckim

Architektura świecka

• Starostwo Powiatowe w Słupsku
• Ratusz w Słupsku

Turystyka

Ulica Nowobramska nocą Słupsk - panorama, Park Jerzego Waldorffa

Bliskość Słowińskiego Parku Narodowego i Ustki sprawia, że Słupsk jest dość ważnym ośrodkiem ruchu turystycznego.

Zabytki

Zabytki Słupska znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

• Grodzisko słowiańskie w Słupsku. W środku starego grodziska znajduje się neoromański kościół św. Ottona. Niewiele śladów pozostało po tej obronnej budowli jaką był gród otoczony drewno-ziemnym wałem.
• Zamek Książąt Pomorskich i zespół zamkowy, w którego skład wchodzą: Młyn Zamkowy, Spichlerz Richtera i kościół św. Jacka
• słupski ratusz i mieszczący kilka wydziałów UM "Belwederek" przy placu Zwycięstwa
• Nowa Brama, Brama Młyńska, Baszta Czarownic oraz liczne zachowane odcinki murów obronnych
• Miejska Biblioteka Publiczna im. Marii Dąbrowskiej mieszcząca się w gotyckim budynku kościoła św. Mikołaja
• siedziba starostwa powiatowego z początku XX wieku
• gotycka kaplica św. Jerzego przy placu Błogosławionego Kostkowskiego
• Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Krzyża (ul. Słowackiego 40)
• kościół pw. NMP ze zrekonstruowaną wieżą
• Apteka Dworska (kamienica przy Starym Rynku, nr 19)
• kamienice Starego Miasta
• kamienice Nowego Miasta
• odrestaurowany tramwaj przy ulicy Nowobramskiej
• budynek Domu Towarowego "Centrum" przy ul. Anny Łajming, gdzie funkcjonuje najstarsza, sprawna winda w Europie
• poczthalteria, poczta
• poniemiecka dzielnica willowa Ryczewo (Lohmühle)

Interesujący jest średniowieczny układ urbanizacyjny. W 2005 miasto rozpoczęło rewitalizację starówki, nadając wybudowanym po II wojnie światowej blokom charakter kamienic.

Miejsca pamięci

Pomniki

pomnik Henryka Sienkiewicza pomnik Karola Szymanowskiego pomnik Fryderyka chopina pomnik Nieznanego Żołnierza

• pomnik Henryka Sienkiewicza, al. Sienkiewicza
• pomnik Fryderyka Chopina, skwer przy ulicy Kilińskiego
• pomnik Jana Kilińskiego, ul. Kowalska
• pomnik ks. Jerzego Popiełuszki, przy kościele pw. Serca Jezusowego
• pomnik Karola Szymanowskiego, park Jerzego Waldorfa
• pomnik Nieznanego Żółnierza, plac Zwycięstwa
• pomnik Powstańców Warszawskich, skwer przy ul. Szarych Szeregów
• pomnik poległych w czasie II wojny światowej żołnierzy radzieckich, stary cmentarz
• pomnik "Upokorzony", skwer Pierwszych Słupszczan
• pomnik pomordowanych więźniów obozu Stutthof, Lasek Południowy
• "pomnik" tramwaju słupskiego, ul. Nowobramska
• pomnik Jana Pawła II, przy kościele pw. św. Ottona
• pomnik Ojca Pio, ul. Garncarska
• pomnik Ottona Priebe, skwer za ratuszem

Obeliski i tablice pamiątkowe

• obelisk Ludwika Zamenhofa, park Jerzego Waldorfa
• obelisk Polskiego Państwa Podziemnego 1939-1945, Bóg, Honor, Ojczyzna - plac Mariacki
• obelisk upamiętniający spływ kajakowy Słupią Karola Wojtyły, Park Kultury i Wypoczynku
• obelisk poświęcony pamięci ks. Jerzego Popiełuszki, bulwar nad Słupią, ul. F. Nullo
• obelisk Zblewskiego, rondo Zblewskiego, ul. Poznańska
• tablica upaniętniająca 25-lecie NSZZ Solidarność, rondo Solidarności
• tablica poświęcona pamięci ofiar niemieckiego obozu przejściowego w Słupsku, ul. Kołłątaja
• tablica poświęcona pamięci pomordowanych przez hitlerowców dzieci polskich w Słupsku, na fasadzie Gimnazjum nr 1, ul. Deotymy
• tablica poświęcona Annie Łajming, ul. Anny Łajming
• tablica poświęcona Heinrichowi von Stephanofi, w budynku Poczty Polskiej, ul. Łukasiewicza
• tablice poświęcone słupskiej synagodze spalonej przez Niemców podczas nocy kryształowej, na zrekonstruowanym ogrodzeniu dawnej synagogi, ul. Niedziałkowskiego.

Transport

Komunikacja autobusowa

Komunikacją miejską zajmuje się Miejski Zakład Komunikacji z siedzibą w Kobylnicy. Obsługuje on 14 linii autobusowych miejskich i 11 podmiejskich. Od 1910 do 1959 w Słupsku działała komunikacja tramwajowa. W latach 1985-1999 po mieście kursowały również trolejbusy. Miejski Zakład Komunikacji Sp. z o.o. w Słupsku opiekuje się zarówno komunikacją miejską jak i komunikacją podmiejską, łącząc miasto z okolicznymi miejcowościami.

Ulica Nowobramska

Autobusami PKS-u można ze Słupska dotrzeć m. in. do Bydgoszczy, Gdańska, Gdyni, Warszawy, Jeleniej Góry, Zakopanego, Katowic, Cieszyna, Torunia, Poznania, Świnoujścia, Wrocławia. Słupskie Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej obsługuje również trasy lokalne na obszarze powiatów: słupskiego, lęborskiego i sławieńskiego. Dworzec PKS zlokalizowany jest przy ulicy Kołłątaja

Komunikacja kolejowa

Słupsk jest węzłem kolejowym. Dojeżdżają tu pociągi osobowe, pospieszne i ekspresowe z największych miast Polski. Lokalne relacje łączą miasto z Ustką, Sławnem i Darłowem, Miastkiem i Szczecinkiem. W sezonie kursuje również pociąg do Łeby.

10 grudnia 2006 przedłużono z Lęborka do Słupska po trasie linii Gdańsk Główny - Stargard Szczeciński trójmiejską Szybką Kolej Miejską. Projekt zakłada budowę drugiego toru i rozbudowę stacyjnej infrastruktury w Słupsku, Damnicy i Potęgowie. Do sieci SKM ma zostać również włączony odcinek Słupsk-Ustka.

Pierwszy dworzec kolejowy w Słupsku mieścił się przy obecnej ul. Grunwaldzkiej 17. Obecnie obiekt stanowi część zaplecza naprawy wagonów osobowych (Sekcja Napraw Wagonów Pomorskiego Zakładu Przewozów Regionalnych spółki PKP Przewozy Regionalne). Główny i od 1945 jedyny dworzec w mieście znajduje się przy ulicy Kołłątaja. Na Nadrzeczu znajdował się również przystanek Słupsk Przymieście, ale wraz z likwidacją linii Słupsk - Budowo i rozebraniem toru na niemal całej długości linii, przystanek zlikwidowano. Na Ryczewie znajdował się przystanek Słupsk Ryczewo na liniach kolejowych Gdańsk Główny - Stargard Szczeciński oraz Słupsk - Cecenowo lecz w latach 80 XX wieku został zlikwidowany.

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.