Dziedzictwo Kulturowe Parku

Bachorze, fot. M.G.

Obszar Parku Narodowego „Bory Tucholskie” położony jest na południowym skraju historycznego Pomorza. Do regionu etnograficznego Kaszub położony jest również peryferyjnie. W podziałach etnograficznych PNBT określany jest jako część Ziemi Zaborskiej. Specyficzną cechą tego terenu jest położenie pograniczne w stosunku do dawnych historycznych podziałów administracyjnych, powodujące częste zmiany przynależności: plemiennej, własnościowej, administracyjnej, co skutkowało poddawaniu wielokulturowym wpływom zewnętrznym.

Zabory to stara nazwa historyczna odnosząca się do terenu położonego „za borami” patrząc z dawnych ośrodków władzy i administracji świeckiej czy duchownej. Historyczna Ziemia Zaborska obejmowała tereny starych parafii Brusy, Wiele i Czersk w pierwotnych ich granicach. Z czasem objęto tą nazwą równie starą parafię Swornegace, a współcześnie w sensie tylko etnograficznym, także okolicę Dziemian i Lipusza. Zabory stanowiły odrębną całość w stosunku do sąsiadujących ziem i były wymieniane w czasach książęcych jako ”terra zaborensis”, zaś w czasach krzyżackich jako „land Sabor”.

W okresie przedkrzyżackim obszar dzisiejszego parku narodowego wchodził w skład księstwa świeckiego i najprawdopodobniej należał do kasztelanii szczycieńskiej. Po zajęciu Pomorza przez Krzyżaków z dawnej kasztelanii szczycieńskiej utworzono komturstwo człuchowskie. W 1330 r. powstaje komturstwo tucholskie do którego włączono obszar Zaborów. Granice komturstwa człuchowskiego sięgały nieco na wschód poza Chojnice, natomiast Ziemia Zaborska należąca do komturstwa w Tucholi, administrowana była przez specjalnego urzędnika krzyżackiego – urzędującego początkowo w Brusach, później w Kosobudach. Po wojnie trzynastoletniej /1466 r./ ziemie komturii tucholskiej i człuchowskiej zostały włączone do nowo utworzonego starostwa tucholskiego i człuchowskiego. Te podziały administracyjne funkcjonowały do 1772 r., tj. do pierwszego rozbioru Polski, kiedy to Chojnicom przypadła funkcja miasta powiatowego a powiat chojnicki powstał z części ziem powiatów tucholskiego i człuchowskiego.

W okresie II-giej Rzeczpospolitej powiat chojnicki liczył obok miasta Chojnice 88 gmin wiejskich i 40 tak zwanych obszarów dworskich. Dwudziestolecie międzywojenne to okres ciągłych zmian liczby gmin i obszarów wiejskich. W 1933 r. utworzono na terenie powiatu chojnickiego dziewięć gmin zbiorowych /Brusy, Brzeźno Szlacheckie, Czersk, Chojnice, Konarzyny, Leśno, Lipnica i Rytel/.

Przyrodnicza kraina Borów Tucholskich nie jest jednorodna pod względem kulturowym. Obszar ten po raz pierwszy został objęty naukowym badaniem etnograficznym w latach czterdziestych XX wieku przez ks. Bernarda Sychtę. W rozprawie pt. „Kultura materialna Borów Tucholskich” ks. Sychta udowadnia, że Borowiaków, którzy posiadają wiele swoistych elementów regionalnych, będących wynikiem wieloletniej egzystencji w zamkniętym obszarze leśnym, łączy dużo cech z Kociewiakami i Kaszubami. Szczególnie silnie wiążą się Bory Tucholskie z Kaszubami. Związek z Kaszubami zaznacza się w drewnianym budownictwie. Szczególnie widoczne jest to w podcieniach, konstrukcji dachu i ozdobach nadszczytowych. Drewniane chałupy zobaczyć można m.in. w Chocińskim Młynie, i Swornegacach. Wspólna jest także łódź dłubanka, stosowana przez rybaków borowiackich i kaszubskich.

Wyrazem tych silnych powiązań jest zróżnicowanie etniczne Borów Tucholskich. Północno - zachodni kraniec Borów zamieszkują Kaszubi, a wśród nich Zaboracy, Gochy, Kabuki i Boröce. Środkową części Borów zamieszkują Borowiacy Tucholscy, natomiast w części północno - wschodniej żyją Kociewiacy. Mieszkańcy Ziemi Zaborskiej zwani są Zaborakami, Krëbanami lub Krubaniami. Obszar na północny zachód od Charzyków aż po granice zasiedlenia Gochów i Kabuków zamieszkują Borowiacy Kaszubscy zwani inaczej Boröcami. W okolicach Konarzyn mieszkają Kabuki. Gochy natomiast mieszkają bardziej na północ, w rejonie wsi Brzeźno Szlacheckie, Borzyszkowy, Kiedrowice, Borowy Młyn, Lipnica, Zielona Chocina aż do naturalnej granicy z Zaborakami, którą stanowi rzeka Zbrzyca oraz ciąg jezior Laska, Księże, Długie i Parszczenickie. Zabory charakteryzują mniejsze wpływy niemieckie, w przeciwieństwie do okolic Chojnic, gdzie bardziej urodzajne gleby przyciągały już od XV w. zachodnich kolonistów.
Wpływ kaszubszczyzny znajduje odzwierciedlenie w formach kultury ludowej i regionalnej. Historyczna zabudowa znajdująca się dzisiaj na terenie PNBT i otuliny ma swoje odpowiedniki w sąsiadujących regionach etnograficznych, zaś w języku potocznym dzisiejszych mieszkańców można odnaleźć wiele elementów języka kaszubskiego. Miejscowa ludność wytworzyła pewne, właściwe tylko jej, cechy regionalne w środowisku kulturowym. Dotyczy to przede wszystkim stosowania drewna jako materiału budowlanego. Typową cechą dla tego obszaru jest nieduża skala zabudowy i skromne zdobnictwo.

Artykuł pochodzi ze strony Parku Narodowego "Bory Tucholskie"