Nowy Sącz

Nowy Sącz – miasto powiatowe i na prawach powiatu grodzkiego, w województwie małopolskim. Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. Trzecie co do wielkości miasto w Małopolsce. Liczba ludności: 84487 (GUS, październik 2007). Ważny węzeł komunikacyjny, główny ośrodek turystyczny Ziemi Sądeckiej. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane w 1292 r.

Położenie geograficzne

Nowy Sącz położony jest w płaskim dnie Kotliny Sądeckiej, w widłach rzek Dunajca i Kamienicy Nawojowskiej na wysokości ok. 300 m n.p.m. Najstarsza część miasta leży na płaskim wyniesieniu pomiędzy korytami obu rzek, które posiada naturalne walory obronne, co zadecydowało o lokowaniu miasta przez króla Wacława II właśnie w tym miejscu. Położenie w Kotlinie Sądeckiej powoduje pewną izolację Nowego Sącza od innych ośrodków osadniczych, jednak przebiegający tędy ważny szlak komunikacyjny na południe Europy, spowodował, że miasto znalazło w średniowieczu dogodne warunki do rozwoju i wymiany handlowej – głównie z Węgrami.

Nowy Sącz położony jest u podnóża masywów górskich Beskidu Sądeckiego, Beskidu Wyspowego i Beskidu Niskiego, a także w niewielkiej odległości od Jeziora Rożnowskiego, co podnosi walory turystyczne miasta.

Etymologia nazwy

Pierwsza pieczęć miasta Nowego Sącza, na której widnieje jego nowa nazwa. Znana jest z dokumentów z lat 1329 i 1343.

Początkowo, osada w miejscu dzisiejszego Nowego Sącza nosiła nazwę Kamienica. Nazwa miasta aktem lokacyjnym nadanym przez Wacława II, została przeniesiona z sąsiadującego Civitas Sandecz - Sącza (dzisiaj Starego Sącza). Aby odróżnić od poprzedniego miasta, dodano przymiotnik "Nowy", a miasto zaczęło nosić nazwę "Nova Civitas Sandecz".

Nazwy miasta w innych językach: ノヴィ・ソンチ (jap.), Nový Sadec (cz.), Nova Sącz (hiszp.), צאנז (Tsanz) (jidysz), נײ-סאנץ (Nay-Sants) (jidysz), Novi Sonča (łot.), Nova Civitas Sandecz (łac.), Neu Sandez (niem.), Новы-Сонч (ros.), Nový Sacz (słowacki), Újszandec (węg.).

Historia

Ulica Lwowska, most nad rzeką Kamienica.

Nowy Sącz został lokowany 8 listopada 1292 przez króla Wacława II. Miasto zawdzięczało szybki rozwój licznym przywilejom oraz położeniu na szlaku handlowym na Węgry. W XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego, wybudowany został zamek i mury obronne. W zamku sądeckim odbywały się liczne spotkania polskich władców z władcami innych narodów. W 1409 r. król Władysław Jagiełło oraz książę litewski Witold układali tutaj plany wojny z zakonem krzyżackim. W średniowieczu miasto kilkakrotnie nawiedzały powodzie, pożary oraz epidemie, co częściowo zahamowało jego rozwój.

W XVI i XVII w. w okolicach Nowego Sącza rozwijali działalność arianie (m.in. Jonasz i Wespazjan Schlichtyngowie). W mieście w latach 1556-1616 funkcjonowała tu szkoła i zbór ariański ukierunkowane na dyteizm.

13 grudnia 1655 mieszczenie sądeccy pod dowództwem braci Wąsowiczów, przy wsparciu oddziałami Gabriela Wojniłłowicza, uwolnili miasto (jako jedno z pierwszych w Rzeczypospolitej) od najeźdźców szwedzkich. W dniu 3 stycznia1656r. Król Jan Kazimierz przebywający w Krośnie, datował list z podziękowaniem dla ludności Nowego Sącza za obronę Polski. W 1683 r. miasto odwiedził powracający do kraju po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem Jan III Sobieski.

Od 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski Nowy Sącz znalazł się w granicach Austrii w Galicji - urzędowa niemiecka nazwa miasta brzmiała Neu Sandez. W 1876 r. utworzono C.K. Warsztaty Kolejowe, a rok później oddano do użytku sądecki odcinek kolei tarnowsko-leluchowskiej. W 1889 r. Nowy Sącz stał się gminą miejską. Podczas I wojny światowej w l. 1914-1915 r. miasto przejściowo okupowali Rosjanie, następnie ponownie zajęte zostało przez wojska państw centralnych. Wyzwolony w 1918 r. powrócił do odrodzonej Rzeczypospolitej.

6 września 1939 Nowy Sącz został zajęty przez wojska niemieckie. W latach okupacji niemieckiej przez Nowy Sącz prowadziły szlaki przerzutu żołnierzy na Węgry do organizowanej we Francji a potem Anglii armii polskiej. 20 stycznia 1945 r. po trzydniowych walkach do miasta wkroczyły jednostki 38 Armii gen. płk. Kiryła Moskalenki. Za bohaterską postawę w czasie wojny w 1946 r. miasto odznaczone zostało Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy.

W 1951 r. Nowy Sącz został uznany za miasto na prawach powiatu. W latach 1975-1998 był stolicą województwa nowosądeckiego. W wyniku reformy administracyjnej od 1 stycznia 1999 r. Nowy Sącz jest powiatem grodzkim, będąc jednocześnie siedzibą powiatu nowosądeckiego ziemskiego.

Zabytki

Nowosądecki ratusz. Ruiny Zamku Królewskiego w Nowym Sączu Bazylika kolegiacka św. Małgorzaty Kościół pw. św. Kazimierza

• Ratusz – "Serce Miasta" – wybudowany po spłonięciu starego, XV w. Stoi pośrodku rynku – centralnego placu miasta. Rynek ma powierzchnię 19 200 m² i jest drugim co do wielkości w Polsce
• Układ urbanistyczny Starego Miasta
• Zamek Królewski w Nowym Sączu (XIV, XVII w.) – ruiny, z zachowanym fragmentem fortyfikacji miejskich
• Mury obronne miasta Nowego Sącza
• Bazylika kolegiacka z XIV w. z zachowanymi gotyckimi fragmentami
• Renesansowa kamienica Lubomirskich – dzisiaj Biblioteka Publiczna
• "Dom Gotycki" – siedziba Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu
• Kościół pw. św. Rocha – parafia istniała za czasów księdza Jana Długosza, przed 1513 r.
• Kościół pw. św. Heleny – nieznany rok budowy, wymieniany w archiwach Kapituły Katedry Wawelsklej już w 1596 r.
• Kościół pw. św. Ducha i Klasztor OO Jezuitów – z fundacji Władysława Jagiełły wzniesiony w 1410
• Zespół Poklasztorny OO Franciszkanów – powstał w 1297 r. z upoważnienia Wacława II
• Kościół pw. św. Kazimierza
• Klasztor i Kościół Popijarski – budowa z inicjatywy starosądeckich klarysek przed 1610 r.
• Klasztor Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
• Synagoga – wybudowana w 1746 roku.
• Chasydzka bożnica Bajs Nusn z przełomu XIX i XX wieku
• Willa Marya
• Cmentarz Komunalny – na którym znajdują się m.in.: symboliczny pomnik powstańców (1831), Grób Nieznanego Żołnierza z 1920, Groby powstańców z 1863 r., monumentalny pomnik – obelisk z kwaterami grobów żołnierzy (polskich, austriackich i niemieckich z czasów I wojny światowej), pomnik legionistów z I wojny światowej, nagrobny pomnik gen. Józefa Kustronia, symboliczny grób "Oświęcimiaków" (kwatery ofiar terroru hitlerowskiego), pomnik i groby żołnierzy radzieckich z lat II wojny światowej, pomnik Bronisława Pierackiego (ministra i polityka II Rzeczypospolitej), symboliczny grób "Sybiraków" Ziemi Sądeckiej
• Cmentarz żydowski – kirkut, w latach 1940-1945 był miejscem egzekucji, także masowych dokonywanych przez hitlerowców na ludności żydowskiej miasta i okolicy, również na Polakach.
• "Stary Cmentarz" ("Cmentarz Zasłużonych") – W cokole pomnika złożone są urny z prochami z miejsc straceń, obozów koncentracyjnych, z pól bitewnych. Przed pomnikiem Sądeckiej Piety znajduje się płyta Nieznanego Żołnierza II wojny światowej. Cmentarz symbolizuje: kaźń w więzieniu w Nowym Sączu, rozstrzelanych przy moście kolejowym nad Dunajcem, przy moście na Kamienicy, na Cmentarzu Żydowskim, rozstrzelanych dwóch partyzantów w Dąbrówce, rozstrzelanych w Biegonicach, w Rdziostowie, Młodowie, Starym Sączu, Wysokim, Chomranicach, Łomnicy.
• Pomnik Adama Mickiewicza – 1898 r.
• Pomniki martyrologii
• Sądecki Park Etnograficzny – jest skansenem regionalnym, który prezentuje kulturę ludową Sądecczyzny

Kultura

Małopolskie Centrum Kultury "Sokół" Pomnik Jana Pawła II w Nowym Sączu. Umiejscowiony jest na rynku, obok ratusza

Nowy Sącz jest najważniejszym ośrodkiem kulturalnym Ziemi Sądeckiej i jednym z najważniejszych w Małopolsce. Z roku na rok, coraz więcej turystów odwiedza miasto, ze względu na liczne zabytki, wystawy muzealne, jak również imprezy kulturalne połączone z walorami przyrodniczymi Sądecczyzny.

Instytucje kulturalne

W Nowym Sączu znajduje się szereg instytucji i placówek, mających istotny wpływ dla życia kulturalnego regionu. Do ważniejszych z nich należą:

Muzea i galerie sztuki:

Biblioteki:

Kina:

• Kino Sokół
• Kino Kolejarz 2000
• Kino Krokus

Wybrane zespoły teatralne i kabarety:

• Teatr Robotniczy im.Bolesława Barbackiego
• Teatr NSA
• Teatr Dziecięcy "Cudoki Szuroki"
• Kabaret "Ergo"

Wybrane kluby literackie i stowarzyszenia:

• Klub Literacki "Sądecczyzna" przy Katolickim Stowarzyszeniu "Civitas Christiana"
• Stowarzyszenie Animatorów Kultury
• Stowarzyszenie Przyjaciół Sztuk Pięknych
• Stowarzyszenie Pastelistów Polskich

W Nowym Sączu działa również wiele zespołów muzycznych, orkiestr, chórów, zespołów folklorystycznych, zespołów tanecznych.

Imprezy kulturalne

W Nowym Sączu odbywa się wiele imprez cyklicznych, m.in.:

• Międzynarodowy Festiwal Dziecięcych Zespołów Regionalnych - "Święto Dzieci Gór"
• Sądecki Festiwal Organowy L'arte Organica
• Dni Sztuki Wokalnej im. Ady Sari
• Międzynarodowy Kurs Interpretacji Muzycznej - "Wakacje z muzyką"
• Wiosenny Festiwal Kabaretowy im. Wojtka Dębickiego
• Nasze Wiano dla Europy. Grupa Wyszehradzka - Państwa Karpackie
• Sądecki Festiwal Muzyczny Iubilaei Cantus

 

Sądecki Park Etnograficzny

Sądecki Park Etnograficzny jest jednym z oddziałów Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Jest to skansen regionalny o powierzchni ok. 20 hektarów, posiadający 68 obiektów tradycyjnego budownictwa wiejskiego i mieszczańskiego (prezentujących kulturę ludową historycznej Sądecczyzny) oraz amfiteatr leśny. Na terenie parku znajdują się m.in.: zagrody chłopskie, dwór szlachecki, folwark dworski, kościół rzymskokatolicki, cerkiew greckokatolicka, zbór protestancki oraz wiele innych.

Dworzec Główny w Nowym Sączu. Został wzniesiony w latach 1908 - 1909 w stylu secesyjnym. MAN NL222 #113

Komunikacja miejska

Komunikację miejską stanowią autobusy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego (MPK Nowy Sącz). Początki organizowania komunikacji na terenie miasta sięgają Uchwały Miejskiej Rady Narodowej z 17.07.1947 roku, w której Miejski Zakład Komunikacyjny przystąpił do MRN. W roku 1948 pojawił się pierwszy autobus, obsługujący linię Rynek - Dworzec PKP. Po licznych reorganizacjach, ostatecznie w 1995 roku MZK przekształciło się w Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, którego jedynym właścicielem jest miasto Nowy Sącz. Obecnie MPK obsługuje linie o numerach: od 1 do 44, będące zarówno trasami na terenie miasta, jak również pobliskich miejscowości. Jeśli osoba mieszkająca w Biegonicach , Kamionce wielkiej , Jamnicy i chce jechać do rynku moze dzięki kolei która przez ostatnie wakacje urochomiła pociągi z Nowego Sącz do Rynku (Nowy Sacz Miasto).

Kolej

W mieście znajdują się następujące stacje kolejowe:

• Stacja Kolejowa Nowy Sącz - Dworzec Główny
• Nowy Sącz - Jamnica (czynny)
• Nowy Sącz - Biegonice (czynny)
• Nowy Sącz - Miasto (czynny)
• Nowy Sącz - Chełmiec (czynny)

Bezpośrednie połączenia z Nowego Sącza: Budapeszt, Kraków, Krynica, Stróże, Tarnów, Warszawa , Malbork , Gdańsk , Sopot , Gdynia.

Sport

Stadion MKS Sandecja w Nowy Sączu.

Większe kluby sportowe

• MKS Sandecja – piłka nożna, siatkówka, szachy, brydż
• KS Dunajec – piłka nożna
• SKS Start – piłka nożna, kajakarstwo górskie, tenis stołowy
• LKS Zawada – piłka nożna
• LKS Biegoniczanka – piłka nożna
• KS Helena – piłka nożna
• RC Biało-Czarni – rugby
• Nowosądecki Klub Sportowy Karate Kyokushin

Obiekty sportowe

• Stadion Ojca Władysława Augustynka – piłka nożna
• Hala Widowiskowo Sportowa – przystosowana do uprawiania dyscyplin sportowych: piłka ręczna, piłka nożna, koszykówka, siatkówka, badminton, tenis ziemny i stołowy, unihok
• Kryta Pływalnia
• Basen sezonowy (odkryty)
• Boiska piłkarskie: Dunajec, Start, Helena, Jedność (Piątkowa), Biegoniczanka (Biegonice), Zabełcze, Zawada
• Stadion im. Romana Stramki – bieżnia okólna 330 m, urządzenia lekkoatletyczne, boiska asfaltowe do piłki ręcznej i koszykówki
• Sala gimnastyczna – Sądeckie Towarzystwo Siatkarskie "Sandecja"
• Biegoniczanka – kort-boisko do siatkówki
• Strzelnica – Rejonowy Ośrodek Szkolenia LOK
• Tory modelarskie – tor asfaltowy do modelarstwa samochodowego z podium

Ciekawostki

Zegar kwiatowy w Nowym Sączu. Znajduje się u podnóża ruin zamku. Tarcza zegara ma 5 metrów średnicy. Sam mechanizm zegarowy kosztował ok. 10 tys. zł.

W roku:

• 1655 - Nowy Sącz, jako pierwsze miasto w Polsce, wyzwolił się spod "potopu szwedzkiego" (12 grudzień 1655 roku), tym samym rozpoczął się zryw narodu polskiego przeciwko najeźdźcy z północy. Odwrót Szwedów spod Jasnej Góry rozpoczął się 13 dni po tym fakcie.
• 1770 - Nowy Sącz i Sądecczyzna, jako pierwsze zostały wcielone do Królestwa Węgierskiego przez Austriaków.
• 1893 - W Nowym Sączu, 3 lipca 1893 roku, powstał Związek Stronnictwa Chłopskiego (ZSCh) - pierwsza w Europie polityczna organizacja chłopska. Utworzona została przez Jana i Stanisława Potoczków.
• 1912 - Nowy Sącz jako jedno z pierwszych miast w Polsce wybudowało w rekordowym tempie własną elektrownię. 11 marca po raz pierwszy zapaliły się lampy elektryczne.
• 1915 - Nowy Sącz jest pierwszym miastem w Polsce, które przyznało Józefowi Piłsudskiemu swoje honorowe obywatelstwo.
• 1918 - 31 października w Nowym Sączu (3 dni po powołaniu Polskiej Komisji Likwidacyjnej), po raz pierwszy w niepodległej Polsce, orkiestra oficjalnie odegrała Mazurka Dąbrowskiego, który później stał się hymnem państwowym.
• 1935 - 21 czerwca na "Starym Cmentarzu" w Nowym Sączu pochowany został minister spraw wewnętrznych gen. Bronisław Pieracki. W tym dniu Polskie Radio przeprowadziło pierwszą w historii bezpośrednią transmisję wydarzenia spoza Warszawy.
• Ludność Nowego Sącza

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.