Nowotaniec

  Kościół parafialny pw. Św. Mikołaja fundacji rotmistrza Bukowskiego z roku 1743 - zachodnia fasada w tle wzgórze Bukowica, Nowotaniec, 2007

Nowotaniec – wieś w Polsce, w gminie Bukowsko, powiecie sanockim, województwie podkarpackim, położona nad potokiem Pielnica na Pogórzu Bukowskim. Do roku 1914 miasteczko, następnie do roku 1946 miasto.

Przez wieś przebiega droga powiatowa nr 2212R Bukowsko-Pisarowce łącząca się z drogą krajową 28 . Najbliższe przejścia graniczne: przez Radoszyce (polsko-słowackie) - 25 km (przejście drogowe - pojazdy do 7,5 t) oraz przez Krościenko (polsko-ukraińskie) - 45 km (przejście drogowe i kolejowe - pojazdy do 7,5 t oraz autobusy).

Architektura

Pierwotnie ośrodkiem miasteczka był rynek na rzucie zbliżonym do kwadratu, w środku którego znajdował się ratusz, na północy położony był łaciński kościół parafialny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja, zbór kalwiński stał obok kościoła w stronę zamku, w dolnej części rynku znajdowała się bożnica oraz rytualna łaźnia. W roku 1508 "Novotanyecz oppidulum" miało cztery karczmy warzące piwa i płacące po 18 groszy podatku. Z przywileju wydanego w roku 1511 przez Adama Wzdowskiego, wynika, że w ratuszu urządzona była postrzygalnia, waga miejska, natomiast pod ratuszem kramy przekupniów, oraz ramy sukienników dla urządzania blechy. W roku 1515 właściciel tych dóbr Mikołaj II płacił podatki od 12 łanów ziemi, młyna i trzech karczm. W roku 1589 miasto płaciło szosu 4 floreny 24 gr., od bani gorzałki 1 floren, rzemieślników 2, komorników 4, handlarzy 2. Od roku 1589 Oppidulum, miasteczko Novothancze posiadało dwa przedmieścia (obecnie wsie) – od północy Nadolany, od południa Nagórzany o pow. 6 ½ łana. Zamek znajdował się naprzeciwko obecnego kościoła, obok cmentarza założonego w 1784 r., na wzgórzu zwanym "Na Zamku". Wcześniejszy cmentarz znajdował się obok kościoła. Na obrzeżach miasteczka do połowy XVIII w. funkcjonował również cmentarz protestancki kirchof, zlokalizowany w połowie drogi między Nowotańcem a Wolą Sękową. Obecnie w tym miejscu stoi kapliczka przydrożna pw. św. Tekli. Przy granicy miasteczka z Wolą Sękową nad potokiem Mętnym położony był również cmentarz żydowski. W miejscu tym do chwili obecnej zachowało się kilka macew. Według lustracji sporządzonej przez władze austriackie w roku 1785 grunty nowotanieckie podzielone były na 4 niwy. Pierwsza niwa skupiała się wókół domów w centrum miasteczka obejmowała również kościół i cmentarz. Druga niwa zwana Zaliczki skupiała się po zachodniej stronie osady do granic z Nadolanami i Nagórzanami, niwa trzecia zwana Stawiska graniczyła z Nadolanami. Niwa czwarta zwana Zapłociska ciągnęła się wzdłuż drogi o tej samej nazwie do wsi Wolica i Bukowsko aż do rzeki Sanoczek [1]. Ogółem w roku 1819 miasteczko liczyło 93 domy mieszkalne.

Obok takich miejscowości jak Bukowsko, Jaśliska, Nagórzany i Niebieszczany miejscowość do 1946 leżała na terenach południowego pograniczna kulturowego poza zasięgiem zwartego osadnictwa polskiego, otaczona wsiami z dominującą przewagą ludności rusińskiej.

Zamek Stanów

Zbudowany prawdopodobnie pod koniec XV wieku, obecnie zrujnowany, średniowieczny zamek. W okresie międzywojennym widoczne były jeszcze pozostałości piwnic zamkowych, które zostały zasypane prawdopodobnie pod koniec wojny. W roku 1976 badania archeologiczne w Nowotańcu prowadzili archeolodzy z Sanoka.

Historia

Historia miejscowości datowana jest od 1340 r., gdy król Kazimierz III Wielki przyłączył Grody Czerwieńskie do Polski.

XV-XVIII wiek

W 1366 r. król pozwolił discreto Phalislao Rzoslon założyć wieś na prawie niemieckim (tzw. prawo magdeburskie) po obu stronach potoku zwanego Brzozowa. Powierzchnia wsi objęła 80 łanów. W roku 1444 po uzyskaniu przywileju miejskiego miejscowość uzyskało prawo urządzania 2 jarmarków w roku (w niedzielę przed Zielonymi Świątkami, oraz tydzień przez świętem Narodzenia NMP w sierpniu) oraz targ tygodniowy organizowany w we wtorki), od roku 1533 targ został przeniesiony na poniedziałki oraz uzyskano dodatkowy przywilej na jarmark w dzień św. Michała (29 października).

W 1419 r. król nadał za zasługi szlachetnemu rycerzowi Matjaszowi Czarnemu (Matjasz ze Zboisk), synowi Piotra, wieś Brzozowa zwaną także Lobetanz. Nowotaniec był własnością rodziny Balów herbu Gozdawa do połowy XVI w.

Nazwy te wskazują na obecność kolonistów niemieckich, którzy prawdopodobnie stanowili większość mieszkańców w wyniku osadnictwa na prawie niemieckim. Nowotaniec to miasto od 25 lutego 1444 według przywileju króla Władysława wydanego w Orszawie nad Dunajem. W 1435 r. pojawiła się po raz pierwszy nazwa Nowotaniec. Kościół parafialny pw. św. Mikołaja wzmiankowany jest od roku 1424. Parafię nowotaniecką założył w roku 1462 Jan I Bal, stolnik sanocki. Pierwotnie był to kościół drewniany pw. NP Marii i św. Mikołaja. Od roku 1508 część miasta należała do Macieja Wzdowskiego, a następnie do jego syna Adama. W roku 1511 Maciej Wzdowski nadał miastu kolejne przywileje a w roku 1520 jego syn Adam powieżył dzierżawcy swemu Pawłowi Dynowiczowi osadzeni nowych kmieci w dobrach należących do klucza nowotanieckiego oraz Jaworniku na tzw. prawie kmiecym "et habent esse obedientes jure kmethonico in Nowothaniecz". W latach 1558-1713 pod wpływem prądów reformatorskich w Nowotańcu powstał kościół tzw. helwecki. Jego założycielem był ówczesny właściciel Nowotańca – Hieronim de Stano herbu Gozdawa, gorący protektor ruchów protestanckich, ożeniony z córką Adama Wzdowskiego Zofią. On i jego spadkobiercy, do momentu sprzedania miasteczka, utrzymywali z własnych środków kolejnych pastorów. W roku 1558 biskup Jan Dzieduski poleca wydalić z diecezji przemyskiej Jakuba ze Strzyżowa kaznodzieję dworu Matjasza III, lecz ten ucieka z Hoczwi do Nowotańca gdzie zostaje pastorem u swego opiekuna Hieronima Stano a następnie u Stanisława Drohojowskiego z Jaćmierza. Hieronim zostaje wówczas przyjęty do herbu Balów.

W 1613 r. protestanci oddali katolikom świątynię, budując nową. W 1698 r. odbywał się jeszcze w Nowotańcu synod kalwiński.

Wiek XVIII to okres upadku miejscowości. W 1624 r. Tatarzy zniszczyli dobra należące do całej parafii, kościół oraz kaplicę należącą do Nowotańca w Bukowsku. Zniszczeniu uległy także Jaćmierz, Puławy, Zarszyn, Nowosielce, Długie, Jasionów, Wzdów, Grabownica oraz Bukowsko. W roku 1673 mienie mieszczan nowotanieckich zostaje złupione po raz pierwszy przez wojska własnego autoramentu. W tym samym roku dobra Stanów w tym sam Nowotaniec łupi ich własna siostra Krystyna Zalewska z Biecza [2]. W następnych latach Sejm Rzeczypospolitej dla podniesienia miasta z upadku ustanowił w miejscowym zamku prawo składu wina węgierskiego. Wskutek pożaru całej parafii Sejm Wiszeński (Sądowa Wisznia) z 1714 r. zwolnił Nowotaniec od wszelkich podatków. W roku 1717 w wyniku utraty wpływów przez protestantów oraz porażce stronnictwa proszwedzkiego Stanowie sprzedają Nowotaniec oraz przyległe wsie katolikowi, łowczemu lwowskiemu, Józefowi Bukowskiemu [3] za kwotę 52.370 złp, który zobowiązany jest również spłacić siostrę Stanów w kwocie 9.500 złp.

W 1727 r. król August II Sas zezwolił na wznowienie targu. Mimo tego miasteczko nie wróciło już do dawnej świetności. Przywilej targowy Nowotaniec traci w roku 1748 na korzyść oddalonego o 4 km Bukowska novae fundationis[4]. Po Bukowskich Nowotaniec zostaje sprzedany Gumowskim. Tu mieszkał dziedzic zamku i Nowotańca, cieszący się największym poparciem ludności Jakub Ignacy Bronicki herbu Korwin ożeniony z właścicielką tych dóbr Anną Gumowską – skarbnik wiślicki, marszałek ziemi sanockiej w konfederacji barskiej.

W 1764 podpisał elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1768 został porucznikiem chorągwi pancernej. 6 lipca w obozie pod Sieniawą obwołany marszałkiem konfederackim w czasie generalnego zjazdu szlachty sanockiej i dukielskiej, który skupił około 6000 ludzi, ogłaszając akt konfederacji ziemi sanockiej. Spod Sieniawy ruszył nowo wybrany marszałek przez Krosno do Krakowa. Na czele swojego oddziału w sile 1500 konfederatów przybył z odsieczą Krakowa. Po upadku miasta próbował dowodzić obroną Wawelu przed szturmem wojsk rosyjskich. 15 września jako generalny regimentarz partii małopolskiej wezwał szlachtę do wytrwania w walkach Konfederatów w obronie wolności Polski. Uszedł na Słowację (wówczas Górne Węgry), skąd nawiązał korespondencję z austriackim kanclerzem Wenzlem Antonem von Kaunitzem. Zmarł rok później po krwawych wydarzeniach w roku 1768.

W maju 1772 do Nowotańca weszły zaborcze oddziały z Austrii, głównie ze słowackiego Preszowa ( tzw. preszowska straż przednia ) dowodzone przez gen. Esterhazego, które znacznie zniszczyły zamek. Do potomstwa Jakuba Bronickiego, wychowywanego początkowo w Nowotańcu zaliczamy Teklę późniejszą hrabiankę Sas-Jaworską, żonę Aleksandra (syn hr. Józefa Jaworskiego i Elżbiety Dunin Łabędzkiej) oraz Anielę, która wyszła następnie za Jana Wiktora herbu Brochwicz. Stąd podzielono dobra nowotanieckie na dwie części. Po śmierci Jakuba Bronickiego, Anna Bronicka z Nowotańca wychodzi po raz drugi za mąż, za Walentego Górskiego (pułkownika Wojsk Polskich w Gwardii Koronnej Litewskiej, właściciela Jawornika), później jeszcze raz za Pińskiego. Po małżeństwie córki hr. Aleksandra Jaworskiego Marianny z Feliksem Krziwkowicz-Poźniakiem, Nowotaniec do roku 1944 będzie własnością rodziny Poźniaków.

Zabór austriacki 1772-1918

Plan Nowotańca z 1852 r.

Do 1772 r. (I rozbiór Polski) miasteczko należało administracyjnie do ziemi sanockiej województwa ruskiego. Od 1772 r. do cyrkułu leskiego, a następnie sanockiego. Po reformie administracyjnej w 1864 r., powiat sądowy Bukowsko, gmina Bukowsko, starostwo sanockie w kraju Galicja. W 1898 r. miasteczko liczyło 634 mieszkańców (w tym 505 wyznania rzymskokatolickiego, 11 greckokatolickiego i 118 mojżeszowego), ogółem były 103 domy. Większość poborowych służyła w sanockim 45 Galicyjskim Regimencie Piechoty Arcyksięcia Józefa Ferdynanda.

W powstaniu styczniowym w roku 1863 walczył pochodzący z Nowotańca ksiądz Witalis Sieradzki z zakonu frańciszkanów, który w powstaniu stracił nogę. Zamarł w Haczowie jako kapłan dworski.

W latach 1812-1944 miejscowość była własnością szlachecką, należącą do rodziny Krzywkowicz-Poźniak herbu Przestrzał. Rodzina Stanów sprzedała miejscowość, która do 1944 r. pozostała w prywatnych rękach.

Wiek XX

Nowotaniec, zdjęcie z 1926 r.

W 1928 r. miasteczko posiadało Ochotniczą Straż Pożarną, ośrodek medyczny (Tr. Żmigrodzka), kasę kredytową Stefczyka, stolarnię (B. Sokołowski), kuźnię (J. Chrząszcz), rzeźnię (L. Ustrzyk) oraz kilka sklepów (C. Rochmes, D. Feitb, M. Rabicka, M. Żmigrodzki, I. Barth). Do września 1939 funkcjonowała 7-klasowa szkoła podstawowa. Poza działalnością zarobkową w rolnictwie oraz rzemiośle część mieszkańców znalazła zatrudnienie w Sanockiej Fabryce Wagonów (ob. SFA Autosan), PKP, oraz zakładach gumowych Schmidta (ob. Stomil Sanok SA), zarabiając do 250 zł miesięcznie w roku 1939 (1 m żyta 14 zł, buty męskie 18 zł, krowa 200 zł).

II wojna światowa

Miasteczko zostało zajęte przez oddziały niemieckie 10 września 1939, rano w niedzielę. W kwietniu 1940 do Nowotańca przybyła grupa Polaków wysiedlonych z Poznańskiego. Wśród wysiedleńców był m.in dr Ignacy Ropejko, który następnie został ordynatorem szpitala w Bukowsku. Pomoc wysiedlonym udzielała miejscowa Delegatura Opieki Społecznej w Bukowsku - Oddz. RGO.

W listopadzie 1939 po przywróceniu organizacji szkół powszechnych w miejsce zlikwidowanej szkoły 7-klasowej, powstaje w Nowotańcu szkoła 6-klasowa. Na kierownika szkoły powołano ponownie Jana Dzundzę. Kolejnym kierownikiem szkoły był Władysław Jara, a po nim wysiedlony z Poznańskiego Józef Jurdziński. Naukę religii prowadził wysiedlony również z Poznania ks. Antoni Szymczak. Dzięki staraniom wójta Leona Mazura powstała w roku 1943 nowa droga łącząca Nowotaniec z Bukowskiem.

W okresie do sierpnia 1944 mieściła się w Nowotańcu Placówka AK nr IV podległa Komendzie Obwodu w Sanoku. Komendantami placówki byli kolejno; Eugeniusz Kondyjowski, Tadeusz Sokołowski „Sokół” Jan Banasiewicz "Bohun". Placówka swym zasięgiem obejmowała Nowotaniec, Nagórzany, Nadolany i Bukowsko. Do działań zaplanowanych przez tę placówkę należą m.in. ataki na strażnice niemieckie w rejonie Wisłoka Wielkiego, wywiad, oraz akcje dywersyjno-sabotażowe.

Od lata 1944 r. w Nowotańcu działała również placówka BCh. W skład utworzonej placówki AK w Nowotańcu nie weszły tylko oddziały młodzieży narodowej, stanowiące strukturę dla tzw. pułku Romana Dmowskiego. Latem 1944 z wyroku sądu AK zastrzelony został wójt gminy Leon Mazur, kolaborant i konfident sanockiego Gestapo.

Przez okres okupacji docierała do miasteczka m.in. prasa niemiecka w tym gazety Goniec Krakowski, Kurier Warszawski, Krakauer Zeitung, Das Reich, Völkischer Beobachter. W miejsce zlikwidowanego pisma dla młodzieży Płomyczek zaczęto wydawać pismo Ster, kolportowane na terenie szkół. Obwód sanocki AK wydawał natomiast tygodnik pt. Przegląd Tygodniowy wychodzący w Jaćmierzu pod red. Jana Radożyckiego. Kolportowane były również pisma konspiracyjne Małopolski Biuletyn Informacyjny, Warszawski Biuletyn Informacyjny, Rzeczpospolita (pismo Delegata Rządu londyńskiego na Kraj). Stronnictwo narodowe kolportowało gazety Walka (wydawnictwo krakowskie), Polak, Polska Narodowa (wydawnictwo brzozowskie), Wielka Polska, Młody Polak i warszawski Głos Narodowy. Po sierpniu 1944 Jan Radożycki prezes sanockiego Stronnictwa Narodowego wydawał jeszcze tygodnik Sprawy Narodu. Aparat radiowy, który do września 1939 był wyposażeniem domu ludowego podczas okupacji przechowywał w swoim domu Henryk Mindur.

Podczas całej niemieckiej okupacji Gestapo aresztowało: Eugeniusza Kondyjoskiego (więzień obozów w Auschwitz i Weimarze), Tadeusza Sokołowskiego (osadzony w obozie Groß-Rosen), Stanisława Rybickiego (wiezień obozów w Auschwitz i Hamburgu). Wszyscy aresztowani przeżyli obozy i powrócili do Nowotańca. Z nowotanieckich Żydów holocaust przeżył tylko M. Bein, który w roku 1940 przedostał się za San do strefy sowieckiej.

Na początku sierpnia 1944 do Nowotańca dotarły pierwsze oddz. Armii Czerwonej. 4 sierpnia pijana kompania żołnierzy radzieckich posuwająca się wzdłuż Pielni w kierunku Nadolan (przedmieście dolne Nowotańca) ostrzelała z karabinów maszynowych niemieckie wozy terenowe tzw. "treny", jadące z Bukowska w kierunku Rymanowa, wywiązała się walka w której zginęło 12 radzieckich żołnierzy[5][6]. 12 sierpnia Niemcy rozkazali przeniesienie się cywilnej ludności do Bukowska po czym zorganizowali obronę w miasteczku. Następnego dnia odrzucili radziecki atak aż do Jędruszkowiec i okolice górnej Pielni. Front w tym stanie ustalił się i trwał do 16 września 1944. Ponieważ kwaterujące w Nowotańcu i Nagórzanach kompanie SS plądrowały cudzą własność [7], miejscowa społeczność interweniowała u Generalleutnanta Richarda Wirtza dowódcy 96 Infanterie-Division, kwaterującego w Bukowsku a następnie u Generalleutnanta Paula Scheuerpfluga w Woli Sękowej. Na skutek interwencji i rozkazu generałów kwaterująca kompania SS została przeniesiona do Rymanowa. Początki ofensywy radzieckiej dały o sobie znać w miasteczku 14 września 1944 roku, podczas sowieckiego lotniczego bombardowania zginęło 16 osób [8] a 16 domów zostało zburzonych. W nocy z 15 na 16 września artyleria niemiecka ze Stawisk (część Nadolan) wycofała się w kierunku Woli Sękowej, a rano w sobotę oddziały czechosłowackie zajęły Nowotaniec, Nadolany i Nagórzany do Pielni słowaccy żołnierze dotarli o godz. 9.30 rano. Ostatnie wojskowe auto niemieckie opuściło Nowotaniec o godz. 8 rano, 16 września 1944 roku, kierując się przez rynek a następnie polną drogą w stronę Woli Sękowej.

W październiku 1944 r. komenda Placówki AK w Nowotańcu po wkroczeniu Armi Czerwonej została aresztowana przez NKWD, a dwóch jej członków dostało wyroki 2 lat zsyłki na Sybir. Julian Dziedzic i Eugeniusz Królicki wrócili z zesłania w 1946 r. Dla utrzymania porządku utworzono tu w roku 1945 tzw. milicję obywatelską, której komendantem w Nowotańcu został Kazimierz Konieczny. W następnym roku Konieczny został zastrzelony przez członków podziemia antykomunistycznego, w odwecie za przekazywanie informacji sowieckiej NKWD.

Ratusz w Nowotańcu, spalony przez UPA w 1946 r. Spalone budynki po napadzie UPA na miasto, wojskowy jeep z komisją szacująca straty, zdjęcie z 1946

Koniec wojny z ukraińskim podziemiem przyniósł duże zniszczenia Nowotańca – 6 kwietnia 1946 oddziały UPA spaliły zupełnie dwie wioski, w tym Nowotaniec, z których pozostały jedynie: kościół, plebania, szkoła i trzy domy. Nowotaniec utracił prawa miejskie po 1946 r.

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.