Kościół św. Mikołaja w Słupsku

Panorama Słupska z kościołem św. Mikołaja na mapie Lubinusa, XVII w. Kościół św. Mikołaja w Słupsku, 2007 Kościół św. Mikołaja w Słupsku, 2007 Kościół św. Mikołaja w Słupsku, 2007

Kościół św. Mikołaja w Słupsku – był to kościół, którego dokładna data powstania nie jest znana. Najpewniej ze względu na wezwanie – św. Mikołaja, powstał bardzo wcześnie, jeszcze przed napływem zasadniczego rzutu kolonistów niemieckich. Powstał bowiem na lewym brzegu rzeki Słupi a więc tam gdzie owi koloniści stworzyli podstawy by powstało miasto.

Norbertanie koło Trzebiatowa – powstanie kościoła

Budowa kościoła w Słupsku związana jest z klasztorem premonstratensów z Białoboków koło Trzebiatowa. W historii okolicy Trzebiatowa szukać trzeba powiązań na Pomorzu tego klasztoru. Powstanie Sanktuarium Maryjnego na Górze Chełmskiej powiązane jest także z tym klasztorem. Pierwszą pisaną wzmiankę o mieście Trzebiatowie znajdujemy w akcie z 1170 roku, w którym książę pomorski Kazimierz I przekazał jedenaście wiosek położonych w okolicach Trzebiatowa norbertanom przybyłym z Lund w Szwecji. Założyli oni w Białobokach klasztor męski. W 1224 roku Trzebiatów stał się oprawą wdowią księżnej Anastazji, żony księcia pomorskiego Bogusława I. Ufundowała ona w mieście kościół św. Mikołaja oraz klasztor norbertanek.

Parafia św. Mikołaja

Kościół św. Mikołaja był drugim kościołem, jaki powstał w Słupsku po kościele św. Piotra, który był pierwszym kościołem parafialnym powstałym dla gminy kaszubskiej na prawym brzegu Słupi.

Wezwanie św. Mikołaja wskazywało, że taki kościół powstał w ośrodku miejskim, posiadającym kupiectwo i rzemiosło. Parafia powstała dla wiernych, pochodzących z okolic Lubeki (nie jest zatem wykluczone, że tak samo była to ludność pochodzenia słowiańskiego ale mówiąca już nieco innym językiem).

Parafia św. Mikołaja podlegała w pierwszych jej latach istnienia pod zwierzchnictwo gnieźnieńskie. Przybycie zakonnic do przykościelnego klasztoru przyjmuje się na 1284 rok. Mściwój II wówczas określił patronat norbertanek dla kościoła św. Stanisława w Gardnie Wielkiej. Został o tym patronacie powiadomiony arcybiskup gnieźnieński. Zwierzchnictwo gnieźnieńskie miało miejsce dla wszystkich okolicznych parafii przez cały XIII wiek.

Budowa kościoła

Pierwsze kościoły w Słupsku: św. Piotra i św. Mikołaja

Książę Świętopełk w 1265 roku nadał prawa miejskie słupskiej osadzie, składającej się także z osiedleńców z północnych Niemiec, zajmujących lewobrzeżną część dogodnych obszarów doliny Słupi. (Patrz również mapka do artykułu: Grodzisko słowiańskie w Słupsku.) Nie wiadomo dokładnie kiedy, ale wiadomo gdzie powstał drewniany i pewnie w to miejsce zaraz potem murowany kościół św. Mikołaja, jako drugi kościół w mieście, po kościele św. Piotra, był budowany zaraz przy kościele klasztor norbertanów. Kościół św. Mikołaja powstał na dwóch niezbyt wysokich skarpach nad rzeką. Z wieży kościoła, kiedy spojrzeć na północ widać uchodzącą w dal rzekę Słupię ponieważ z założenia jego sylwetka stanowiła znak nawigacyjny widocznych dla płynących po rzece jednostek, był widoczny już z bardzo daleka (ok. 3 Mm).

Kościół św. Mikołaja był prywatnym kościołem księcia Świętopełka. Dokument księcia Mściwoja II z 1281 roku po raz pierwszy wymienia klasztor i kościół św. Mikołaja jako świątynię z nim związaną. W tym też 1281 roku kościół św. Mikołaja zostaje nadany norbertanom (premonstratensom) w Białobokach nad Regą.

Konstrukcja murowana kościoła zaczyna być wznoszona od 1311 roku. Ma to związek z otrzymaniem przez narbertanki (klasztor znajduje się już od tamtego czasu przy kościele) od margrabiów brandenburskich Jana i Waldemara placu pod budowę kościoła i nowego klasztoru. Konstrukcje drewnianego kościoła i klasztoru były umiejscowione w tym samym miejscu co dzisiejsza konstrukcja murowana. Ta zmiana "chlebodawców" związana jest z tym, że w 1308 roku Krzyżacy zdobyli Gdańsk, spalili miasto i zawładnęli Pomorzem Gdańskim.

Kościół ostatecznie zbudowano jeszcze w XIV wieku lub na początku XV wieku. Kościół jest orientowany, co oznacza, że jego prezbiterium jest od wschodniej strony. Jednak właśnie takie posadowienie kościoła w stosunku do przebiegu rzeki pozwala aby stanowił on swoją całą konstrukcją znak nawigacyjny określający położenie portu rzecznego – w pierwszych założeniach przystań dla statków morskich miała być w Słupsku.

Poniżej fragment tekstu z książki o klasztorze norbertanek, tekst ten właściwie dotyczy kościoła św. Mikołaja, który niemal od samego początku był związany z tym klasztorem. [...] Kościół ten posiadał założenie salowe. Od strony zachodniej zdobiła go smukła wieża. Przypuszcza się, że została ona wybudowano dopiero po pożarze w roku 1477, gdyż początkowo, zgodnie z regułą zakonu norbertańskiego kościół posiadał jedynie skromną wieżyczkę na pomieszczenie małego dzwonu – sygnaturki.(?)... Po północnej stronie kościoła znajdował się klasztor, na który składały się dwa skrzydła budynku zestawione pod kątem rozwartym, odpowiadającym w przybliżeniu zarysowi obronnego muru miejskiego. Znajdował się on tuż za budynkami klasztornymi, oddzielony od nich tyko wąską uliczką, zwaną po roku 1945 Krętą,...[...]

Zwierzchnictwo kościelne

Gnieźnieńskie zwierzchnictwo kościelne dla kościołów Słupska jest tam właśnie bo w Gnieźnie umiejscowione już tylko przez cały XIII wiek. Jednak tradycja polskiego kościoła dla znaczenia Kaszubów oparta na ośrodkach w Gnieźnie i Poznaniu pozostaje wierna temu kościołowi jeszcze przez kilka wieków. Jakkolwiek biskupstwo w Kamieniu Pomorskim powstało w czasie podróży niemieckiego biskupa Ottona III z Bambergu to jednak było to w chwili założenia biskupstwem Polskiego Kościoła, powstało z polecenia polskiego władcy – Bolesława Krzywoustego. Pierwsze niepokoje w Polsce spowodowały zmiany w administrowaniu i podległości Kamienia Pomorskiego. Tak samo kościoły Słupska zostały na początku XIV wieku wyrwane z archidiecezji gnieźnieńskiej i podlegały pod diecezję w Kamieniu Pomorskim.

Wpływ reformacji na dzieje kościoła

Jeszcze przed nadejściem reformacji, w 1447 roku był pożar miasta. Z relacji wiadomo, że spłonęły organy w kościele św. Mikołaja.

W 1522 roku przybył z Białoboków kapłan norbertanek Jan Krystian Ketelhuta. Nauczał on w kościele św. Mikołaja, niezgodnie z ówczesnym duchem administracji kościelnej i państwowej bo nauczał zgodnie z wywrotowymi naukami Marcina Lutra. Książę Bogusław X po cichu sprzyjał reformacji – taka postawa księcia pomagała więc księdzu. Po śmierci księcia, już za czasów jego następcy doszło do zwycięstwa ruchu reformacyjnego.

W Słupsku wprowadzono wyznanie luterańskie, miejscowy superintendent postanowił o zamknięciu innych kościołów, które pozostały puste (poza kościołem św. Mikołaja – tu odbywały się nabożeństwa ewangielickie) a nabożeństwa odbywały się tylko w kościele Mariackim i św. Mikołaja.

Los kościoła w czasach nowożytnych

Kościół stanowiły zgliszcza od 1945 roku aż do lat 60. XX w. – wtedy został wyremontowany i przeznaczony na bibliotekę.

W roku 1665 wielki pożar strawił klasztor i kościół, pozostały jedynie mury. Dopiero w 1673 roku nakryto ruiny kościoła dachem aby zabezpieczyć mury. Na dalszy remont zabrakło środków. Kościół oderwany od klasztoru popadał w coraz większą ruinę, taki stan utrzymywał się przez 200 lat.

Odbudować kościół postanowił pułkownik Steding. W 1737 roku kościół po remoncie stał się zborem garnizonowym. Pułk wyruszył na wojnę, opuścił Słupsk w 1740 roku, nie uszanowano zabiegów pułkownika przy utrzymaniu kościoła św. Mikołaja i zamieniono kościół na magazyn i wozownię.

W czasie wojny siedmioletniej kościół używają wojska rosyjskie, stacjonujące tu od jesieni 1759 do wiosny 1760, służy on jako miejsce swojego zakwaterowania a jednocześnie jest używany jako cerkiew. Następnie po odejściu Rosjan kościół służy jako magazyn i remiza strażacka. Taka eksploatacja spowodowała, że dach i belki stropowe groziły zawaleniem, gmach zatem znów popadł w ruinę.

Lata 70. XVIII wieku przyniosły potrzebę adaptacji budynku dla potrzeb miejskiego szkolnictwa. Po remoncie, od 1772 roku kościół św. Mikołaja był szkołą i internatem dla ubogich uczniów.

W 1796 roku, decyzją władz pruskich zlikwidowano cmentarz znajdujący się przy kościele.

Kolejne prace budowlane, przeprowadzane w 1819 roku dały zmiany w zewnętrznym wyglądzie kościoła – dochodzą cztery przypory zabezpieczające południową ścianę. Powstała tu szkoła elementarna, która działała do 1820 roku. W 1834 roku zaczęła swoją działalność pierwsza w Słupsku średnia szkoła żeńska, funkcjonowała w tym budynku do 1882 roku. W 1926 roku w dawnym kościele mieściły się: szkoła dla dzieci niedorozwiniętych i kilka klas żeńskiego gimnazjum.

Zaraz w pierwszych dniach po zajęciu Słupska w marcu 1945 roku żołnierze Armii Czerwonej powrzucali do wnętrz domów Starego Miasta kanistry z paliwem i podpalili całą starówkę. Po wielu domach pozostały tylko zgliszcza. Dawny kościół św. Mikołaja ponownie obrócił się w ruinę.

Odbudowa kościoła na bibliotekę

Dopiero w 1955 roku sporządzono inwentaryzację pomiarową gotyckich ruin kościoła św. Mikołaja. Na początku lat 60. XX w. powstała idea odbudowy kościoła z przeznaczeniem na potrzeby biblioteki. Pozostałość murów w wielu miejscach wykluczała możliwość odbudowy (ściana sąsiadująca z klasztorem), były jednak fragmentu z wiązaniami wendyjskimi i gotyckimi (głównie sąsiadujące z murem obronnym), które pozwalały na zachowanie pierwotnego muru. W latach 1961–1965 trwały prace projektowe odbudowy zabytku.

W 1965 roku rozpoczęto remont budowli prowadzeniem odgruzowania wewnętrznej części ruin. Następnie prowadzono prace budowlane i wyposażenia w poszczególne instalacje, zgodnie z projektem architektonicznym, opracowanym przez mgr. inż. arch. J. Majdeckiego z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie. Uroczyste otwarcie biblioteki po tych wszystkich pracach miało miejsce 10 września 1971 roku. Zmieniała się kilka razy nazwa biblioteki a to ze względu na zmiany administracyjnego podziału Polski, bo raz Słupsk jest powiatem, to znów województwem....

Obecna nazwa dla biblioteki w starym kościółku św. Mikołaja:

Miejska Biblioteka Publiczna, im. Marii Dąbrowskiej w Słupsku.

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.