Jaworzno

wyraź opinię | zaproponuj opis | zobacz galerię

Jaworzno

Panoramiczne zdjęcie Rynku w Jaworznie.

Jaworzno (czes.: JavoÅ™no) – miasto na prawach powiatu położone w województwie śląskim. Do 1975 roku należało do województwa krakowskiego. W latach 1975-1998 przyłączone zostało do woj. katowickiego. Należy do Związku Miast Polskich.

Klimat

W Jaworznie występuje klimat umiarkowany. Ze względu na ścieranie się wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku z suchymi, kontynentalnymi, napływającymi ze wschodu, często dochodzi do zmian pogody. Średnia temperatura roku waha się od 6 do 10 stopni C. Przeciętnie w ciągu roku występuje 70 słonecznych dni (czyli 1702 godziny nasłonecznienia). Najcieplejszym miesiącem jest sierpień, a najzimniejszym styczeń. W okresie letnim wieją na ogół wiatry zachodnie sprzyjające opadom deszczu, natomiast w zimie przewagę mają wiatry wschodnie, co wpływa na zmniejszenie ilości opadów atmosferycznych. Do najbardziej deszczowych miesięcy należą czerwiec i lipiec, ze średnimi opadami w wysokości od 100 do 177 mm. Najmniej deszczowy jest wrzesień i październik, gdy opady wynoszą od 13 do 30 mm.

Transport

Jaworzno znajduje się na skrzyżowaniu szeregu drogowych szlaków komunikacyjnych. Przez miasto przebiegają:

autostrada A4E40 łącząca granice państwa (wschód – zachód) Jędrzychowice – Korczowa.
droga ekspresowa S1E75 Gdańsk – Cieszyn,
droga krajowa 79 Warszawa – Bytom,

Odległość z Jaworzna do:

Katowic wynosi ok. 20 km
Krakowa wynosi ok. 55 km
Zakopanego wynosi ok. 150 km
Wrocławia wynosi ok. 180 km
Warszawy wynosi ok.300 km
Gdańska wynosi ok. 550 km
Szczecina wynosi ok. 600 km
Kalisza wynosi ok. 200 km
Kołobrzegu wynosi ok. 550 km
Augustowa wynosi ok. 520 km
Tarnowa wynosi ok. 133 km

Transport kolejowy

Dworzec kolejowy Jaworzno Szczakowa.

Dworzec kolejowy Jaworzno-Szczakowa jest jednym z największych w Polsce węzłów kolejowych i ważnym punktem ruchu ludności, a także przeładunku towarów. Kolejowy transport towarowy to przede wszystkim przewozy węgla kamiennego, ze względu na położenie miasta dużą rolę odgrywają przewozy tranzytowe, także międzynarodowe.

Transport lotniczy

Dzięki dobrze rozwiniętej sieci szybkich dróg drogowych i kolejowych, oraz bliskości portów lotniczych: Kraków-Balice do którego jest ok. 40 km, oraz Katowice-Pyrzowice do którego jest ok. 35 km. komunikacja z miastem jest szybka i bardzo łatwa.

Komunikacja miejska

Na terenie Jaworzna działa wiele linii autobusowych, które obsługuje PKM Jaworzno nie należący do KZK GOP. Oprócz tego w Jaworznie działają także linie organizatorów z miast ościennych (Mysłowice, Chrzanów) oraz przewoźników prywatnych. Dzięki PKM Jaworzno bezpośrednio z Jaworzna dostać się można do: Katowic, Mysłowic, Sosnowca i Chrzanowa. Dzięki prywatnej linii E30 oraz linii ekspresowej JAWORZNO-KRAKÓW dostać się można do Krakowa, Trzebini, Krzeszowic, Zabierzowa. Dzięki busom, można także dostać się do Dąbrowy Góniczej.

Historia

Trójkąt Trzech Cesarzy na mapie. Pałac w Jaworznie.

Jaworzno historycznie jest małopolskim miastem z wielowiekową kulturą. Zjawiska archeologiczne potwierdzają, że już w młodszej epoce kamienia istniało tutaj osiedle ludzkie. Zarysowane wały na powierzchni wzgórza Grodzisko wskazują również na wczesnośredniowieczną osadę. Przez lata zapomniana osada na krańcach ziem polskich, później ziem krakowskich, ostatecznie powiatu chrzanowskiego. Dynamiczny rozwój miasta nastąpił w drugiej połowie XX wieku, kiedy napływały do niego tysiące ludzi (głównie z południowo-wschodniej Polski) do pracy w przemyśle.

Budynek MCK, w którym dawniej mieściło się Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"

Pierwsze zapiski o Jaworznie pochodzą z 1229 roku, a w roku 1335 powstaje parafia, która przyjmuje imię św. Wojciecha. Początkowo tereny te należały do biskupów krakowskich. Na rzece Przemszy od czasów staropolskich aż do 1918 roku przebiegała zachodnia granica państwa, a w czasach rozbiorów na styku rzek Przemszy i Białej Przemszy istniał tzw. Trójkąt trzech cesarzy, wyznaczający granicę między Austrią, Rosją a Prusami. Początkowo wydobywano tu srebro i ołów z galeny, następnie rudę cynku i żelaza, a w 1767 roku w obecnej dzielnicy miasta - Szczakowej powstała pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego i od tego czasu do dzisiaj w mieście wydobywa się ten surowiec.

Po III rozbiorze Polski znalazło się w zaborze austriackim. W latach 1809-1815 wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, W latach 1815-1846 na nim kończyło się terytorium maleńkiej, formalnie niepodległej Rzeczypospolitej Krakowskiej. W XIX wieku rozwój przemysłowy zdynamizował rozwój miasta, a przeprowadzenie w 1847 roku przez dzielnicę miasta - Szczakową linii kolejowej Górnośląsko-Krakowskiej (zwanej jako Cesarsko-Królewska Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda) jeszcze bardziej wzmocniło impuls rozwojowy tych terenów, tworząc jednocześnie ze Szczakowej istotny do dzisiaj węzeł kolejowy, który po rychłym uzyskaniu połączenia z Koleją Warszawsko-Wiedeńską stał się również ważnym węzłem przeładunkowym pomiędzy Austrią a Rosją i Prusami. Już w 1898 roku powstaje w Jaworznie pierwsza elektrownia, wydobycie węgla stanowi 84% wydobycia w całej Galicji, powstaje Fabryka Bieli Cynkowej, Fabryka Sody Amoniakalnej (Przekształcona w Hutę Szkła Okiennego "Szczakowa"), Garbarnia, a w 1916 Zakłady Azotowe "Azot". 21 września 1901 cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna.

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Nazistowska administracja planowała germanizację jego nazwy na Arnshalde. Utworzono tu podobóz obozu koncentracyjnego Auschwitz (Oświęcim), którego więźniowie pracowali w jaworznickich kopalniach, inaczej zwany: Centralny Obóz Pracy Neu-Dachs. Po wojnie obóz funkcjonował nadal i był miejscem więzienia dla żołnierzy AK oraz osób niewygodnych dla komunistów w powojennej Polsce, m.in. Niemców, Ślązaków, Ukraińców, polskich Łemków.

W pierwszej połowie XX wieku do Jaworzna przyłączono okoliczne osady oraz dawniej niezależne miasta, tworząc dzisiejsze dzielnice Dąbrowa Narodowa, Szczakowa, Byczyna, Jeleń, Ciężkowice, Długoszyn. Powstaje organizm miejski o specyficznej, promienistej (rozchodzącej się od centrum) strukturze, mający bardzo dużą powierzchnię (152,2 km²) i ok. 100 tys. mieszkańców. Do 1975 jedno z ważniejszych miast obecnego woj. krakowskiego. Po reformie administracyjnej 1975 roku zostaje przyłączone, głównie ze względu na silnie rozwinięty przemysł, do województwa katowickiego, przez co straciło na znaczeniu, choć znacząco zwiększyło liczbę mieszkańców przyjeżdżających do pracy w kopalniach.

Elektrownia Jaworzno III.

Kolejna reforma administracyjna z 1999 nie przywróciła miasta do Małopolski (jak to się stało z pozostałymi miastami dawnego powiatu chrzanowskiego: Chrzanowem, Trzebinią, Libiążem), pozostawiając Jaworzno w woj. śląskim jako miasto na prawach powiatu (powiat grodzki).

Pod koniec XX wieku Jaworzno było miastem z największą liczbą elektrowni na świecie – funkcjonowały 3 elektrownie. Obecnie działa już tylko Elektrownia "Jaworzno III". Elektrownia Jaworzno III składa się obecnie z dwóch zakładów:

Elektrownia II - elektrociepłownia
Elektrownia III - elektrownia

Rok 1998 pozostanie znamienny dla historii jaworznickiej energetyki, jako rok, w którym wyłączono z eksploatacji Elektrownię I.

Atrakcje turystyczne

Muzeum Miasta Jaworzna
Budynek dawnej rzeźni z końca XVIII w. w Ciężkowicach (zabytek techniki)
Kolegiata Św. Wojciecha i św. Katarzyny z XVI w. z cudownym obrazem Matki Bożej Jaworznickiej (inaczej zwaną MB Passawską).
Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy z ukoronowanym przez Jana Pawła II obrazem w 1999 r. Jaworzno – Osiedle Stałe.
Unikalny na skalę światową Trójkątny Rynek Główny w Jaworznie.
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Jaworznie – Jeleniu z XVII w.
Studnia w Jeleniu z XVII w.
Cmentarz pechnicki z XVIII w.
Cmentarz ciężkowicki (gwarowo ciężkowski)
Ponad 40 kapliczek i krzyży przydrożnych przeważnie z XIX w. rozsianych po terenie całego miasta.
Pałac jaworznicki pochodzący z XIX w.
Zespół willowo-parkowy przy ul. Grunwaldzkiej (w centrum miasta) pochodzący z XIX w.
Budynek przy ul. Mickiewicza 2 – Miejskie Centrum Kultury i Sportu (dawna siedziba Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół") z XIX w.
Hala Widowiskowo – Sportowa MCKiS (jedna z najnowocześniejszych w Polsce).
Dworzec PKP w Jaworznie – Szczakowej z XIX w.
Cmentarz Żydowski przy al. Piłsudskiego z XIX w.
Budynek po Synagodze przy ulicy Stojałowskiego 4.
Pozostałości po Centralnym Obozie Pracy.
Zabudowa dawnej Huty Szkła Jaworzno – Dąbrowa Narodowa z XX w.
Rezerwat sasanek – rezerwat przyrody. Znajduje się w północnej części miasta. Ochroną objęte jest stanowisko sasanki otwartej (Pulsatilla patens) położone na południowo-wschodnim skłonie dolomitowego zbocza Sodowa Góra.
Dolina Żabnika – rezerwat przyrody położony jest w północno-wschodniej części miasta. Obszar objęty jest ochroną rezerwatową od 1996 roku. Powierzchnia rezerwatu obejmuje 42 ha i ok. 197 ha otuliny.
W mieście znajduje się także największy w Europie witraż (w kościele pw. św. Wojciecha i św. Katarzyny).
Jeden z największych w Europie komin (należący do Elektrowni "Jaworzno III").
Jaworzno w posiadaniu ma także nowoczesną krytą pływalnię, która oprócz olimpijskiego basenu posiada kilkudziesięciometrowe zjeżdżalnie, jaccuzi, sauny i inne nowoczesne rekreacyjno-zdrowotne atrakcje.
W mieście funkcjonuje także bardzo popularny ośrodek nurkowania Orka w zalanym kamieniołomie kopalni dolomitu
Zalew Sosina powstały w dawnym wyrobisku kopalni piasku.
Warto zobaczyć też nieczynne kamieniołomy oraz kopalnie węgla kamiennego już nieużywane lub dwie pozostałe, które funkcjonują nadal.

Sport

Piłka nożna

Victoria Jaworzno - męski klub piłkarski grający obecnie w IV lidze.
Szczakowianka Jaworzno - męski klub piłkarski grający obecnie w A-klasie.
Ciężkowianka Jaworzno – męski klub piłkarski grający obecnie w V lidze.
Górnik Jaworzno - męski klub piłkarski grający obecnie w V lidze.
Zgoda Byczyna Jaworzno połączona z MKS Podłęże Jaworzno – męski klub piłkarski grający obecnie w A-klasie.