Gryfice

Gryfice (niem. Greifenberg im Pommern, pom. Grifiô Góra) – miasto w północnej części województwa zachodniopomorskiego, siedziba powiatu gryfickiego i miejsko-wiejskiej gminy Gryfice. Położone na Pobrzeżu Szczecińskim, nad rzeką Regą, w odległości 22 km od Morza Bałtyckiego. 

Gryfice są lokalnym ośrodkiem usługowo-przemysłowym, a także ważnym węzłem komunikacyjnym, w którym zbiegają się trzy drogi wojewódzkie. Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu – znajdują się tam m.in. starostwo, sąd rejonowy, prokuratura rejonowa, komenda powiatowa policji i Państwowej Straży Pożarnej.

Historia

Baszta Prochowa

We wczesnym średniowieczu tereny ziemi gryfickiej zamieszkiwały plemiona zachodnich Pomorzan -były to kręgi wpływów (zgodnie z nowszymi badaniami) Wolinian, Pyrzyczan i Brzeżan. Współczesne badania archeologiczne dowodzą o nieprzerwanej ciągłości osadniczej, sięgającej IV wieku p.n.e. (kultura jastorfska).

W czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego ziemie te na krótko były przyłączane do państwa polskiego. W 1121 r. na ziemi gryfickiej miała miejsce bitwa pod Niekładzem, w której Bolesław Krzywousty pobił wojska Pomorza Zachodniego dowodzone przez księcia Świętopełka.

W połowie XIII wieku Pomorzem rządzili książęta z pomorskiej dynastii Gryfitów. W 1262 r. Warcisław III podpisał dokument lokacyjny na prawie lubeckim, w którym osiedle w okolicach dolnego biegu rzeki Regi otrzymało prawa miejskie. Po śmierci Warcisława III, właścicielem jego ziem został Barnim I, który nadał miastu jego pierwszą właściwą nazwę Gryfia Góra - miasto nad Regą (łac. Civitat Griphemberch super Regam).

Pod koniec XIII wieku rozpoczęto budowę ceglanego kościoła mariackiego o trzech nawach, a w 1300 r. budowę murów obronnych otaczających miasto wraz z pozostałymi fortyfikacjami. Powstaje również ratusz miejski. W jednym z dokumentów z 1386 roku, wymieniona została szkoła łacińska w Gryficach, którą powszechnie określa się jako najstarszą szkołę łacińską na Pomorzu.

Handel morski i żegluga na rzece kwitły. W XIV w. Gryfice stały się pośrednim członkiem Hanzy. W latach 1394 - 1401, miasto brało udział w zwalczaniu piratów, tzw. "Braci Witalijskich" W XV i XVI wieku kilkakrotnie dochodziło do sporów z położonym na północ od Gryfic - Trzebiatowem (z klasztorem Norbertanów w Białobokach w XIV wieku). W 1464 r. Otton III nadał Gryficom przywilej bicia własnej monety, którego miasto nigdy nie wykorzystało.

Brama Kamienna w 1910 roku Plac w Gryficach sprzed 1939 roku

Po reformacji - w 1534 r. kościół farny stał się własnością Kościoła luterańskiego. W 1580 r. otwarto tu szkołę dla dziewcząt. Przemarsz wojsk brunszwickich w latach 60. XVI w. przez Gryfice (I wojna północna) - powoduje wiele zniszczeń i strat gospodarce miejskiej a w dalszej kolei, regres gospodarczy, trwający do II poł. XVII wieku. W roku 1595 i 1620 – miały miejsce rebelie, podniesione przez niezadowolonych rzemieślników.Od 1603 roku działa tu bractwo kurkowe.

W 1618 r. rozpoczęła się wojna trzydziestoletnia, która przerwała rozwój miasta. Wojska cesarskie dalej plądrowały okoliczne wsie i miasto, aż do czasu pojawienia się w sierpniu 1630 r. wojsk szwedzkich. Gryfice przeżywały kolejny okres klęsk, trwóg i zniszczeń.[21] W 1637 r. umiera ostatni Gryfita - Bogusław XIV. Postanowieniem pokoju westfalskiego, miasto w 1648 roku zostało włączone do Brandenburgii-Prus.

W 1657 r. w okolice Gryfic, w pogoni za Szwedami - podeszły zagony jazdy Stefana Czarnieckiego. Ogromne straty wyrządziły miastu pożary i epidemie. Największy pożar miał miejsce w 1658 r. Strawił całą południowo-zachodnią część miasta. Kolejny pożar w 1668 r. zniszczył ponownie większość miasta. Upamiętnieniem tych wydarzeń - stała się doroczna uroczystość - "Święto Ognia", obchodzoną w Gryficach do XVIII w.

W XVIII wieku nastąpiło ożywienie gospodarcze. W 2 połowie XVIII wieku (wojna siedmioletnia), miasto było zajmowane trzykrotnie, przez wojska carycy Elżbiety.

Na początku XIX wieku wzrosła liczba do ok. 3 tys. mieszkańców, doprowadziło to do rozbudowy miasta. Od 1816 r. w wyniku reformy administracyjnej miasto stało się siedzibą powiatu w prowincji Pomorze. Przełom XIX i XX wieku przyniósł dalszy rozwój gospodarczy miasta, na którego terenie wybudowano cukrownię, fabrykę wyrobów ceramicznych i pieców, krochmalnię, fabrykę marmolady. Gryfice uzyskały połączenie kolejowe w 1882 r. dzięki budowie linii Dąbie – Kołobrzeg.

Od 1970 r. Gryfice były siedzibą dowództwa 26 Brygady Artylerii OPK. W tym roku także - oddano do użytku, obecny budynek ratusza. W 1982 r. zakończono budowę szpitala.

W latach 1945-1998, miasto należało do woj. szczecińskiego. 1 stycznia 1999 r. Gryfice stały się ponownie siedzibą powiatu.

Zabytki

Kościół Mariacki Cerkiew prawosławna Zabudowa młyna nad Regą

Obecnie Gryfice są jedynym miastem w dorzeczu Regi, w którym zachowały się dwie bramy miejskie (dawniej miasto posiadało trzy bramy). Obszar Starego Miasta Gryfic wpisany jest do rejestru zabytków. Poniżej przedstawiono zabytki miasta:

• Brama Wysoka – południowa brama położona przy rozwidleniu dróg do Kamienia Pomorskiego i Nowogardu. Element fortyfikacji obronnych zwany Bramą Wysoką zbudowano w XV wieku, uzupełniając przebudowę szczytu w wieku XVI – co dało w sumie mieszany styl gotycko-renesansowy. Brama ta powstała w miejscu istniejącego wcześniej obiektu o podobnym przeznaczeniu – powstałego w 1300r.. Po pożarze w 1658 r. obniżono korpus obiektu i później bramę nakryto czterospadowym dachem z sygnaturą. Wąskie otwory strzelnicze obu kondygnacji zastąpiono szerszymi okienkami - co zniekształciło pierwotną architekturę gotycką.

• Brama Kamienna (dawniej zwana Młyńską) – położona przy północnej części Starego Miasta, na drodze w kierunku Trzebiatowa. Pierwsza wzmianka o bramie miała miejsce już w 1333 r. W XV w. Brama Kamienna została rozbudowana, jednak w wyniku pożaru szczyty budowli uległy zniszczeniu. W XVI w. do pierwotnej bryły dodano elementy renesansowe m.in. gzymsy, szczyty i pilastry, okno o rustikowym obramowaniu, a także tarczę zegarową umieszczoną od strony rynku.

• pozostałości miejskich murów obronnych – budowę obwarowań rozpoczęto pod koniec XIII wieku i kontynuowano je w XIV w. W XIX w., kiedy średniowieczne fortyfikacje stały się nieprzydatne rozpoczęto ich rozbiórkę.

• Baszta Prochowa – znajdująca się nad rzeką Regą, w północno-wschodniej części dawnych obwarowań, gdzie spełniała funkcję wieży strzelniczej. Dawniej Gryfice posiadały 3 wieże(prócz Prochowej- Mostową zwaną też Krzywą i Młyńską) i 6 baszt. Wieża została zbudowana na przełomie XIV/XV wieku, licowaną cegłą w wiązaniu gotyckim. Budowlę stanowią dwa cylindry o jednakowej wysokości. Zwieńczeniem wieży jest dach w kształcie stożka. Po przebudowie posiada balkon widokowy. Poprzednia nazwa baszty to Wieża Prochowa (niem. Pulverturm)

• Kościół Mariacki pw. Wniebowzięcia NMP z końca XIII w. – gotycka budowla na przestrzeni wieków była wiele razy przebudowywana - m.in. posiada wieżę z XV wieku, dzwonnicę z początku XV w. Kościół posiada bogate wyposażenie: barokowy ołtarz główny, ambona z drugiej połowy XVIII w., prospekt organowy, chrzcielnica romańska z XIII w., stalle z XVIII w., gotycki tryptyk (ołtarz boczny) z końca XV w., liczne płyty nagrobne i epitafia XVIII w.

• Kaplica św. Jerzego – została zbudowana w stylu gotyckim na przełomie XV/XVI w. Jej powstanie związane było z istniejącym w tym miejscu szpitalem. W kaplicy modlili się przede wszystkim chorzy. Znajduje się w północno-wschodniej części miasta; obecnie jest kaplicą cmentarną. W jej wnętrzach znajdują się epitafia z XVIII w.

• Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy – została wybudowana w drugiej połowie XIX wieku w stylu neogotyckim na planie krzyża łacińskiego jako kościół luterański. W roku 1947 - przejęta przez prawosławnych. Staraniem wiernych kościoła prawosławnego i duchowieństwa w 1953r. powstaje parafia. Świątynia - jako jedyna w Polsce, nie posiada dotychczas ikonostasu.

• zespół zabudowy młyna tj. młyn zbożowy, magazyn zbożowy, dom młynarza (ul. Młyńska 1) - młyn do 1974 r. był napędzany turbiną wodną[29]
• spichlerz (ul. Wałowa 11)
• kamieniczki (ul. Kamienna Brama 1a, ul. Niepodległości 52) i dom (ul. Ks. St. Ruta 2)
• poczta (ul. Dworcowa 20)
• zespół szpitala (ul. Kościuszki 71) - obecnie dom pomocy społecznej
• wystawa kolei wąskotorowych

Miejsca pamięci narodowej

• Pomnik "Pamięci wszystkich, którzy przyczynili się do zwycięstwa i polskości ziemi gryfickiej" – umieszczony na Placu Zwycięstwa w maju 1995 r.,
• Tablica Pamięci Żołnierzy 1 Warszawskiej Samodzielnej Brygady Kawalerii, którzy polegli na POLU CHWAŁY w marcu 1945 r. wyzwalając ziemię gryficką – tablica pamięci 19 polskich żołnierzy[znajduje się na budynku Gryfickiego Domu Kultury,
• Pomnik Ofiar Deportacji – znajdujący się na cmentarzu, ufundowany przez sybiraków w 2004 r.,
• Pomnik upamiętniający pontyfikat papieża Jana Pawła II – usytuowany przy kościele mariackim, odsłonięty 18 maja 2006 r. Ma on ponad 180 cm wysokości, jest wykonany z brązu, waży ok. 250 kg.

Kultura

Galeria Muzeum Brama Px48 na Stałej Wystawie Pomorskich Kolei Wąskotorowych

Miasto posiada kilka instytucji kulturalnych. Gryficki Dom Kultury organizuje festyny, koncerty, przeglądy zespołów, a także prowadzi grupy i pracownie artystyczne. Galeria Muzeum Brama znajduje się w południowej bramie Starego Miasta - można tu zobaczyć galerie obrazów znanych artystów, a także odwiedzić Muzeum Ziemi Gryfickiej, w którym zgromadzone zostały eksponaty z różnych okresów historii Gryfic.

W Gryficach znajduje się Stała Wystawa Pomorskich Kolei Wąskotorowych, która jest filią Muzeum Kolejnictwa w Warszawie. Na wystawie można obejrzeć kilkanaście parowozów wąskotorowych, pojazdów, wagonów, a także fotografie obrazujące historię kolei wąskotorowej i normalnotorowej na Pomorzu Zachodnim.

Na przełomie maja i czerwca organizowane są Dni Gryfic, na których odbywają się koncerty, spektakle i inne wydarzenia sportowo-kulturalne. Pod koniec lipca ma miejsce Festyn Ziemi Gryfickiej.

Sport

Gryficka drużyna piłki nożnej to MKS Sparta Gryfice. Zespół rozgrywa mecze na Stadionie Miejskim im. Karola Kucharskiego przy ulicy Sportowej, mającym ok. 2000 miejsc. Klub powstał 7 lipca 1947 roku - kilkakrotnie zmieniając swoją nazwę. W 1956 roku Sparta awansowała do klasy A, w 2003 r. do V ligi (grupy szczecińskiej). Klub posiada barwy niebiesko-czarne.

Drugi klub w mieście to KS Chrobry Gryfice. Klub posiada 3 sekcje: koszykówki męskiej, lekkoatletyki i triathlonu. Od 1973 r. działał jako Międzyszkolny Klub Sportowy. Od 1994 r. jako KS Chrobry zrzesza uzdolnioną sportowo młodzież w dyscyplinach najbardziej popularnych w szkołach gryfickich.

W mieście działa także klub tenisa stołowego LKS Nasiennik Gryfice, który obecnie (luty 2008) gra w II lidze woj. zachodniopomorskiego.

Jednym z obiektów sportowych jest strzelnica, z której korzystają m.in. służby porządkowe i Liga Obrony Kraju.

Przez Gryfice zostały wytyczone 2 szlaki rowerowe:

• czerwony szlak rowerowy, wiodący z Gryfic do Brojc i dalej do Trzebiatowa
• zielony szlak rowerowy (trasa: Płoty→ Trzygłów→ Gryfice→ Cerkwica→ Trzęsacz).

Transport

Dworzec kolejowy

Gryfic są węzłem komunikacyjnym łączącym miejscowości leżące na wybrzeżu powiatu gryfickiego (Rewal, Niechorze, Mrzeżyno) z resztą kraju. Przez miasto przebiegają 3 drogi wojewódzkie: nr 105, nr 109, nr 110, a 12 km od miasta przebiega droga krajowa nr 6 ze Szczecina do Koszalina i Gdańska.

Usługi komunikacji miejskiej świadczone są przez prywatnego przewoźnika. Firmy transportowe zapewniają dużą liczbę połączeń ze Szczecinem. W centrum miasta znajduje się dworzec autobusowy i kolejowy. Przez Gryfice przechodzi niezelektryfikowana linia kolejowa (nr 402) z Goleniowa do Kołobrzegu. Orientacyjny czas dojazdu koleją do okolicznych miast: Płoty ≈ 21 minuty, Trzebiatów ≈ 24 minuty, Kołobrzeg ≈ 54 minuty, Szczecin ≈ 1 godzina i 45 minut. W okresie wakacyjnym działa także jedna linia kolei wąskotorowej z Gryfic do Pogorzelicy.

 

Najbliższe lotnisko to port lotniczy Szczecin-Goleniów, z którym miasto ma dogodne połączenie poprzez drogę krajową nr 6. Najbliższe duże porty morskie znajdują się w Kołobrzegu i Dziwnowie, a najbliższa przystań jachtowa w porcie w Mrzeżynie, do którego można także popłynąć kajakiem wzdłuż Regi.

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.