Grajewo

Grajewo - miasto i gmina w województwie podlaskim, nad rzeką Ełk. Od 1 stycznia 1999 roku jest stolicą powiatu grajewskiego.

Komunikacja

Przez miasto przebiegają drogowe szlaki komunikacyjne:

• 65 Ełk - 23 km, Białystok - 81 km
• 61 Łomża - 67 km, Augustów - 42 km, Suwałki - 61 km

Połączenie PKP

• Białystok - Ełk

Historia

Neogotycki kościół pw. Trójcy Przenajświętszej, zbudowany w latach 1879-1882 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci) Cerkiew prawosławna wzniesiona w końcu XIX w. w parku przy obecnej ulicy Strażackiej, rozebrana w l. 20. XX w. (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci) Gmach dworca kolejowego I klasy, zbudowany w latach 1873-75 (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci) Skrzyżowanie ul. Szczuczyńskiej z ul. Rudzką (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki) Koszary wojskowe z widoczną dzwonnicą i cerkwią, obecnie nie istniejącymi (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Izby Pamięci)

Jan z Białowieży (nadworny księcia Kazimierza III płockiego i starosta biskupich dóbr pułtuskich, posiadający na tych terenach znaczny majątek) otrzymał 23 listopada 1472 roku ziemie w granicach których znajdowało się Grajwo i stworzył największą w ziemi wiskiej majętność, w której oprócz Grajewa, założono Konopki i Mierucie. Dla obsługi dóbr polecił zbudować młyn, którego młynarz w 1483 r. otrzymał przywilej. Jan zezwolił temu młynarzowi Maciejowi zbudować jeden młyn koło dworu, a drugi na rzece. Coraz bardziej liczne osadnictwo zaowocowało ufundowaniem 8 lutego 1478 roku kościoła Świętej Trójcy, a w następnym roku 14 VII 1479 Kazimierz Płocki erygował tu parafię grajewską. Od roku 1483 Jan z Białowieży zaczął nazywać siebie Grajewskim.

Następnym właścicielem dóbr Grajewo też był Jan, który miał trzech synów: Stanisława (marszałka Radziwiłłów), Hieronima i Bartłomieja Grajewskich. Wzrost zaludnienia spowodował, że zaczął się tworzyć na tym terenie nieduży ośrodek handlu i produkcji rzemieślniczej. Obok dóbr Grajewskich przepływała rzeka Łek (Ełk), którą szlachta pruska i miasta pruskie spławiały zboże i towary leśne do Gdańska. Grajwy były dla nich ostatnim miejscem postoju przed wjazdem na tereny bezludne. Grajewscy zajmowali się też organizowaniem przemysłu drzewnego, jak dowodzi zezwolenie królewskie z 1567 r. dla Stanisława Grajewskiego, dworzanina królewskiego, na wyrabianie w lasach królewskich smoły, popiołów i innych towarów leśnych oraz na eksport do Gdańska.

Ulica Rudzka (ob. Wojska Polskiego), po prawej stronie synagoga z 1871 r. (pocztówka z okresu I wojny światowej, ze zbiorów Izby Pamięci)

Grajewscy, chcąc wykorzystać położenie ośrodka na ruchliwym szlaku handlowym, zwrócili się do króla o wystawienie przywileju miejskiego dla ich wsi Grajwy. Stanisław, Jan i Jakub Grajewscy wystarali się u Zygmunta Starego o prawo miejskie dla swojej wsi ( przywilej wystawiony w Wilnie 12 VII 1540 r.). Król nadał Grajwom prawo magdeburskie, ustanowił wójtostwo i zezwolił na dwa jarmarki.

Mimo korzystnego położenia miasto nie rozwinęło się. Zaczęły bowiem pojawiać się pierwsze oznaki kryzysu miast w Polsce, a nie sprzyjał też temu podział Grajewa między licznych spadkobierców. Jan miał 3 synów, po nich było 9 wnuków i trudna do ustalenia liczba prawnuków. W Grajewie nawet wydzieliła się w XVII w. część zamieszkana przez zbiedniałą gałąź Grajewskich. Grajewo (ta forma w XVI wieku zwyciężyła) w przywileju dla Grajewskich z 1573 r. nazwana jest wsią, a w rejestrze z 1581 r. umieszczone było wśród wsi. Dopiero w XVII w., gdy je wykupił prawie w całości od innych Grajewskich najbogatszy z nich Jakub Grajewski, podkomorzy wiski, Grajewo ponownie stało się miastem. W 1676 r. jest już wzmiankowany burmistrz.

Przez lata Grajewo było właściwie wsią targową. W 1692 miasto przeszło w posiadanie Wilczewskich dzięki małżeństwu córki Jakuba Grajewskiego, Anny, ze Stanisławem Antonim Wilczewskim (synem Stanisława Wilczewskiego). Pod koniec XVII w. zaznaczył się powolny jego rozwój. W 1695 r. król Jan III Sobieski nadał prawo odbywania dodatkowo jeszcze jednego targu, a August II na nowe jarmarki. Zabudowa ograniczała się do rynku i początku ulic wylotowych. Grajewscy zapewne postawili w Grajewie murowany dwór obronny, bo 1604 r. określali swoją rezydencję jako kamienicę. Gdyby pozostał w swej pierwotnej postaci, byłby to bardzo cenny zabytek. Ludność wsi zajmowała się rolnictwem i rzemiosłem.

W 1800 roku liczyło zaledwie 23 domy i 218 mieszkańców. W 1815 Grajewo weszło w skład Rosji jako część tzw. Królestwa Kongresowego. W 1818 założono tutaj fabrykę świec i mydła. Odbywały się rocznie 4 jarmarki. Handlowano głównie bydłem i końmi oraz wyrobami bednarskimi. Wraz z dalszym rozwojem miasteczka powstała ulica Nowa, a po przebiciu traktu petersburskiego, budowanego w latach 1828-1829, wytyczona i zabudowana została ulica Augustowska. Około 1850 liczba ludności wzrosła do około 1917 osób.

Miejscowość posiadała stację pocztową, komorę celną, szkołę elementarną, rzeźnię i wiele zakładów rzemieślniczych. W 1864 r. przez małżeństwo Anny Wilczewskiej (córki Aleksandra) z Janem Stanisławem Woyczyńskim miasto przeszło w posiadanie Woyczyńskich. Warto wspomnieć, że Grajewo zapisało chlubną kartę w powstaniach narodowych: kościuszkowskim i styczniowym. W 1870 roku, decyzją administracji carskiej, Grajewo utraciło prawa miejskie - tak jak większość pozostałych miasteczek Królestwa Kongresowego.

Decyzja ta okazała się nieuzasadniona, bowiem w kolejnych latach miejscowość przeżywała wyraźny rozwój. Największy rozkwit Grajewa przypadł na okres po wybudowaniu szosy do Petersburga oraz kolei żelaznej Brześć - Królewiec w 1873 r. Kolej w pierwszych złożeniach strategiczna, z czasem zaczęła służyć do transportu towarów handlowych między Rosją a Prusami. W związku z tym powstała w mieście duża i ruchliwa stacja przeładunkowa. Szybki rozwój Grajewa w ostatnich latach XIX w. wywarł dominujący wpływ na zabudowę i kształt urbanistyczny miasta. Domy powstawały wzdłuż torów kolejowych oraz wzdłuż ulic będących przedłużeniami głównych szlaków komunikacyjnych. Powstało kilka większych zakładów przemysłowych - fabryka win, gorzelnia, huta szkła, fabryka pasów transmisyjnych i taśm gumowych, kilka młynów, betoniarnia.

W 1894 roku w Grajewie zostały wybudowane koszary (stacjonowały dwa pułki kawalerii i 8 brygada Straży Pogranicznej), do miasta przybyli rosyjscy wojskowi wraz z rodzinami. Wybudowano dla nich małą cerkiew oraz założono cmentarz prawosławny. Murowana cerkiew św. Marii Magdaleny, z dwiema kopułami, wybudowana w „ogrodzie Kościuszki”, odznaczała się piękną architekturą. Wyświęcenia jej dokonał 22 października 1878 r. arcybiskup warszawski Leoncjusz. W 1893 r. pobudowano na cmentarzu drewnianą kaplicę wraz z drewnianą stróżówką. Oprócz cerkwi parafialnej w Grajewie istniała cerkiew garnizonowa 4 Dragonskogo Evkaterinskogo Połka. Po I wojnie światowej parafia prawosławna została zlikwidowana, a cerkiew zburzono. Na cmentarzu w latach powojennych urządzono plac zabaw dziecięcych.

W latach I wojny światowej miasto uległo zniszczeniu spowodowanemu przez armię niemiecką. 12 listopada 1918 roku Grajewo zostało oswobodzone, zaś 4 lutego 1919 roku dekretem Naczelnika Państwa stało się ponownie miastem.

W okresie międzywojennym Grajewo było siedzibą starostwa szczuczyńskiego. Bliskość granicy z Prusami Wschodnimi, a szczególnie lokalizacja granicznej stacji kolejowej pozytywnie wpłynęła na rozwój gospodarczy miasta. W okresie międzywojennym było ono ośrodkiem o charakterze administracyjno-usługowym. W mieście stacjonował 9 Pułk Strzelców Konnych im. gen. K. Pułaskiego. W okresie 20-lecia międzywojennego Grajewo kilkakrotnie odwiedzały ważne postaci polskiego życia politycznego: w 1921 r. naczelnik Józef Piłsudski, w 1923 r. prezydent Stanisław Wojciechowski, w 1925 r. generał Józef Haller, w 1928 r. prezydent Ignacy Mościcki. W 1924 r. powstał Gimnazjalny Klub Sportowy w Grajewie, który w 1926 r. zmienił nazwę na "Warmia". W 1939 roku Grajewo liczyło 9.500 mieszkańców.

Po wybuchu II wojny światowej, w nocy z 6 na 7 września 1939 roku, miasto zostało zajęte przez Niemców. Po 21 września Niemcy przekazali miasto wojskom radzieckim. Grajewo zostało zaanektowane przez Związek Radziecki jako część Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Wraz z inwazją niemiecką na ZSRR 22 czerwca 1941 roku Grajewo ponownie zajęli Niemcy. Rozpoczęły się krwawe represje wobec Żydów oraz osób podejrzanych o współpracę z Sowietami. 30 sierpnia 1941 rozstrzelano ok. 120 osób uznanych za komunistów. Jednocześnie na przełomie sierpnia i września 1941 r. Niemcy utworzyli w Grajewie getto, w którym zgromadzono około 4,5 tys. osób narodowości żydowskiej. We wrześniu 1942 podjęta została decyzja o likwidacji getta. Grajewscy Żydzi zostali wywiezieni i zginęli wymordowani. 15 lipca 1943 gestapo aresztowało w Grajewie 183 osoby, głównie przedstawicieli inteligencji, które zamordowano w pobliskich Boguszach.

Rynek główny (pocztówka z ok. 1910, ze zbiorów Stanisława Niedziółki)

20 stycznia 1945 r., w przeddzień opuszczenia Grajewa, Niemcy przeprowadzili masakrę miejscowej ludności - w lesie Kosówka rozstrzelali całe rodziny z małymi dziećmi, mordując około 120 osób. Grajewo zostało oswobodzone spod okupacji niemieckiej przez armię radziecką 23 stycznia 1945 roku. Wojna pochłonęła ponad 5000 mieszkańców miasto, zniszczenia zabudowy sięgały 30%. Podczas okupacji aktywnie działał tu ruch oporu.

Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta. Rozwinął się przemysł, wzrosła liczba mieszkańców, miasto rozbudowało się.

Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej oraz dzwonnica przykościelna Wnętrze kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej Cmentarz Kaplica cmentarna Pomnik przy ul. Cmentarnej upamiętniający X rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości Teren Izby Pamięci Ziemi Grajewskiej Budynek Publicznego Gimnazjum nr 1 im. PCK przy ul. Szkolnej Tablica na cmentarzu upamiętniająca pomordowanych przez Niemców 1945 r. Budynek Zespołu Szkół Specjalnych przy ul. Ełckiej Ulica Marszałka Józefa Piłsudskiego Ulica Wojska Polskiego Pomnik Niepodległości na Placu Niepodległości Pomnik 9 Pułku Strzelców Konnych w parku przy ul. Wojska Polskiego Kościół pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy Tablica na cmentarzu komunalnym upamiętniająca górników - żołnierzy AK, represjonowanych w czasach PRL

Zabytki

Grób rodziny Wilczewskich z 1839 r. pełniący funkcję kaplicy cmentarnej

• Drewniane domy z XIX w.
• Klasycystyczna kaplica grobowa Wilczewskich na cmentarzu z 1839 r.
• Neogotycki kościół pw. Trójcy Przenajświętszej z 1882 r.
• Dzwonnica przykościelna z 1837 r.
• Zajazd z połowy XIX w.
• Dworzec kolejowy z 1873 r.
• Dwie kapliczki przydrożne z poł. XIX w.
• Ukształtowanie przestrzenne rynku i ulic wylotowych z przełomu XVIII/XIX wieku.

Sport i turystyka

Dzięki dogodnemu połączeniu PKP i PKS Grajewo jest doskonałym punktem wypadowym na tereny Biebrzańskiego Parku Narodowego, największego w Polsce (59 223 ha).

Z miasta (początek na ulicy M. Kopernika) do pobliskiego Toczyłowa, biegnie ścieżka rowerowa, która latem służy mieszkańcom Grajewa jako trasa wycieczkowa nad jezioro Toczyłowskie.

Placówki i organizacje, które zajmują się krzewieniem sportu i rekreacji:

• Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji
• Klub Sportowy Warmia (data powstania - 1924, najstarszy klub piłkarski działający w województwie podlaskim)
• Szkolny Związek Sportowy
• Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej
• Grajewska Sekcja Kyokushin
• Klub Biegacza Maratonka

29 września 2006 odbyły się oficjalne uroczystości nadania stadionowi miejskiemu w Grajewie imienia Witolda Terleckiego.

W maju odbywa się w Grajewie Międzynarodowy Bieg Uliczny "Bieg Wilka".

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.