Góry Stołowe

Góry Stołowe  – niem. Heuscheuergebirge, czes. Stolové hory – masyw górski w Sudetach Środkowych, na styku z Sudetami Wschodnimi. Wypiętrzone przed 30 milionami lat są jednymi z nielicznych w Europie gór płytowych. Płyty z górnokredowych piaskowców ciosowych ułożone są poziomo – stąd nazwa gór, bo płaskie jak stół. Zachodnia część Gór Stołowych leży na terenie Republiki Czeskiej i nosi nazwę Wyżyny Broumovskiej (Broumovska vrchovina). Północno-zachodni skraj pasma w okolicach Mieroszowa – Gorzeszowa – Krzeszowa – Chełmska – Okrzeszyna nosi nazwę Zaworów. W 1993 na terenie Gór Stołowych utworzono Park Narodowy Gór Stołowych.

Skała "Głowa Konia" na Szczelińcu Wielkim

Klimat

Góry Stołowe leżą w strefie oddziaływania mas powietrza polarnego, arktycznego, umiarkowanie kontynentalnego, podzwrotnikowego i z wyższych warstw atmosfery. W ciągu roku jest więcej dni pochmurnych, niż słonecznych, największe zachmurzenie występuje w okresie jesienno – zimowym, najmniejsze w lecie.

• maksimum termiczne: lipiec, średnia temperatura 15,4°C
• minimum termiczne: styczeń, średnia temperatura powietrza -3,2°C
• średnia temperatura roczna 6°C
• czas trwania zimy: 14-16 tyg.
• okres wegetacyjny: nie dłużej niż 27 tyg.
  • w kotlinach rozpoczyna się w drugiej dekadzie kwietnia
  • na wierzchowinie trzeciej dekadzie kwietnia
• lato termiczne:
  • w kotlinach ok. 8 tyg.
  • na wierzchowinie praktycznie nie występuje
• opady roczne:
  • w kotlinach 800-1000 mm
  • na wierzchowinie powyżej 1100 mm
  • maksimum opadowe: lipiec, minimum w lutym-marcu, często w grudniu i styczniu
• zaleganie śniegu:
  • w partiach szczytowych do 75 dni (w rozpadlinach dłużej)
  • w kotlinach ok. 50 dni
• dominujące wiatry: południowo-zachodnie (na wierzchowinie wzrasta udział wiatrów północnych)

Historia

Historia Gór Stołowych jest ściśle powiązana z historią ziemi kłodzkiej. Przez obszary sąsiadujące z Górami Stołowymi już w starożytności przechodziły szlaki handlowe, wzdłuż których powstawały osady. Pierwsze wzmianki o wsiach w regionie pochodzą z XIV w. Szlaków handlowych strzegły wtedy warowne grody, takie jak Zamek Homole, Náchod, Radków i Ratno. Zaczęły się wtedy wykształcać jednostki, które później określono mianami Państewko Homolskie (Duszniki, Lewin Kłodzki i okoliczne wsie), Broumowszczyzna i Państewko Náchodskie. W XIV w. zaczęto przeprowadzać kolonizację na prawie magdeburskim, w oparciu głównie o miejscową ludność pochodzenia słowiańskiego. Kolonizacja na prawie niemieckim zapoczątkowała proces niemczenia tych ziem, który trwał do końca II wojny światowej.

W I poł. XV w. na ziemię kłodzką spadły najazdy husytów, najbardziej niszczycielskie w latach 1425-1434, kiedy to np. zdobyto i spalono Radków. W 1459 r. król czeski, Jerzy z Podiebradów ustanowił ziemię kłodzką samodzielnym hrabstwem, stała się ona wtedy bazą dla wojsk czeskich, przez co została kilkakrotnie spustoszona i przez ponad sto lat dźwigała się z ruin. Husyci oszczędzali ludność słowiańską, przez co region Gór Stołowych ucierpiał stosunkowo mało. W ponadstuletnim okresie pokoju, pod panowaniem Habsburgów rozwinęło się tu tkactwo, sukiennictwo i papiernictwo, w Kudowie, Polanicy i Dusznikach wybudowano pierwsze obiekty zdrojowe.

W I poł. XVII w. przez Europę przetoczyła się wojna trzydziestoletnia, po której ziemia kłodzka potrzebowała kolejnego wieku na odbudowę. Następnie znów poniosła spore straty w czasie wojen śląskich, po których w 1763 r. została włączona do Prus.

W XIX w. w Górach Stołowych rozpędu nabrał rozwój turystyki, pod koniec wieku zaczęto doprowadzać tam kolej (w 1890 linia z Kłodzka do Polanicy, w 1905 r. przedłużona do Kudowy-Zdroju i w 1903 r. linia ze Ścinawki Średniej do Radkowa).

W czasie II wojny światowej na terenie Gór Stołowych nie prowadzono działań wojennych, teren został włączony do Polski po kapitulacji III Rzeszy, jednak do Kudowy-Zdroju i jej okolic rościli sobie pretensje również Czesi, którzy wkroczyli na terytorium ziemi kłodzkiej, by odebrać ją siłą. Po wojnie wybudowano kilka fabryk, niewielkich wprawdzie, jednak z grup przemysłu uciążliwych dla środowiska (np. huta szkła w Szczytnej, zakłady włókiennicze w Kudowie-Zdroju). Pensjonaty zamieniono na zakładowe ośrodki wczasowe.

Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 r. wiele nierentownych zakładów przemysłowych upadło. Obecnie największe znaczenie w regionie mają Zakłady Elektrotechniki Motoryzacyjnej w Dusznikach-Zdroju oraz rozlewnie wody mineralnej w Polanicy i Jeleniowie. Stopniowo polepsza się także infrastruktura turystyczna.

Turystyka

Najwyższym szczytem Gór stołowych jest Szczeliniec Wielki (czes. Velká Hejšovina) 919 m n.p.m., w formie widocznego z daleka płaskowyżu – najwyżej położonym punktem jest 12-metrowa skała Fotel Pradziada.

 

Inne atrakcje turystyczne

Rezerwat Błędne Skały, Skalne Grzyby, Kamień Popielny, Białe Ściany, Radkowskie Skały, Szosa Stu Zakrętów, Skałki Łężyckie, Wielkie Torfowisko Batorowskie, Broumovské stÄ›ny, Adršpašskoteplické skály.

W okolicy Gór Stołowych warto zwiedzić również liczne zabytki, w tym:

• Wambierzyce zwane "Śląską Jerozolimą"
• Kaplica Czaszek w Czermnej koło Kudowy-Zdroju
• Skansen budownictwa sudeckiego w Pstrążnej
• Fort Karola na górze Ptak w pobliżu Karłowa
• Drewniane dzwonnice sygnalizacyjne w Dańczowie, Jerzykowicach Wielkich i Kudowie
• Dworek Chopina w Dusznikach-Zdroju
• Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju w zabytkowej papierni

Szlaki w polskiej części Gór Stołowych

• – fragment Głównego Szlaku Sudeckiego im. M. Orłowicza. Kudowa-Zdrój – Błędne Skały – Karłów – Skalne Grzyby – Wambierzyce (czas przejścia ok. 460 min. w kierunku z Kudowy-Zdroju do Wambierzyc, ok. 470 min. w kierunku przeciwnym)

Atrakcje: Błędne Skały, Skalniak, Szczeliniec Wielki, Skalne Grzyby.

• Kudowa-Zdrój – Błędne Skały – Pasterka – Karłów – Skały Puchacza – Batorów (czas przejścia z Kudowy-Zdroju do Batorowa ok. 400 min., ok. 380 min. w kierunku przeciwnym)

Atrakcje: Błędne Skały, Pasterka, Skały Puchacza, Urwisko Batorowskie.

• Kudowa-Zdrój – Krucza Kopa – Polana YMCA (czas przejścia z Kudowy-Zdroju do Polany YMCA ok. 145 min., i ok. 120 min. w kierunku przeciwnym)

Atrakcje: Buczyny w rejonie Rogowej Kopy, panorama z punktu widokowego przy krzyżu na Kruczej Kopie.

• Kulin Kłodzki – Łężyckie Skałki – Lisia Przełęcz (czas przejścia z Kulina Kłodzkiego na Lisią przełęcz ok. 140 min. i ok. 125 min. w kierunku przeciwnym)

Atrakcje: roślinność łąkowa Skałek Łężyckich.

• Radków – Pasterka – Przełęcz między Szczelińcami – Karłów – Lisia Przełęcz – Białe Skały – Skalne Grzyby – Batorówek (czas przejścia z Radkowa do Batorówka ok. 410 min., i ok. 355 min. w kierunku przeciwnym)

Atrakcje: Narożnik, Niknąca Łąka, Skalne Grzyby

• Karłów – Lisia Przełęcz – Skały Puchacza – Duszniki-Zdrój (czas przejścia z Karłowa do Dusznik-Zdroju ok. 155 min. i ok. 185 min. w kierunku przeciwnym)
• Wambierzyce – Pielgrzym – Skalne Grzyby – Batorówek (czas przejścia z Wambierzych do Batorówka ok. 150 min. i ok. 130 min. w kierunku przeciwnym)

Szlaki niebieskie pełniące funkcje łączników między szlakami innych znaków:

• Dańczów – Darnków (czas przejścia z Dańczowa do Darnkowa ok. 85 min., i ok. 70 min. w kierunku przeciwnym)
• Radków – Przełęcz między Szczelińcami (czas przejścia z Radkowa do Przełęczy między Szczelińcami ok. 110 min. i ok. 70 min. w kierunku przeciwnym)
• Radków – Droga nad Urwiskiem (czas przejścia ok. 100 min. z Radkowa do Drogi nad Urwiskiem i ok. 80 min. w kierunku przeciwnym)
• Polana YMCA – Błędne Skały (czas przejścia z Polany YMCA na Błędne Skały ok. 30 min. i ok. 25 min. w kierunku przeciwnym)

Wspinaczka

Tereny Gór Stołowych są znakomitym miejscem do uprawiania wspinaczki. Wspinaczkową eksplorację tych terenów rozpoczęli niemieccy wspinacze skalni ok. 1910 i kontynuowali oni tę działalność aż do II wojny światowej. Grupa wspinaczy z saksońskiego klubu wspinaczkowego, zdobyła wszystkie wolno stojące skałki na terenie Szczelińca Wielkiego, Małego oraz większość z obszaru Narożnika, Skalnych Grzybów, Radkowskich Skał i Starego Biwaku. Większość nazw skałek, stosowanych przez wspinaczy w tym rejonie pochodzi z przewodnika wspinaczkowego wydanego w 1936 r. przez niemieckich wspinaczy. Nazwy te nierzadko nie są tożsame z nazwami występującymi w przewodnikach turystycznych, których autorzy mają bardzo mgliste pojęcie o rozmieszczeniu poszczególnych skał i nazywają je często wg własnego uznania.

Północna ściana Szczelińca.

Po II wojnie światowej teren ten został zapomniany przez wspinaczy na długie lata. Niemcy z NRD nie mogli tu przyjeżdżać, zaś polscy wspinacze nie mieli tradycji wspinania się w tego rodzaju piaskowcowych formacjach skalnych. Niewielka grupka saksońskich wspinaczy pojawiła się tu dopiero pod koniec lat 60. z Horstem Dievockiem na czele, który znał te tereny jeszcze z dzieciństwa. Grupka ta została jednak szybko przepędzona przez WOP, który podejrzewał wspinaczy niemieckich o jakieś bliżej nieokreślone działania dywersyjno-szpiegowskie. Sam Horst Diele został nawet osadzony czasowo w areszcie i był przez kilka dni przesłuchiwany przez polski kontrwywiad, po czym zakazano mu wjazdu do Polski na długie lata.

Polscy wspinacze – głównie z Łódzkiego Klubu Wysokogórskiego oraz Dolnośląskiego Klubu Wysokogórskiego pojawili się tu dopiero w latach 80. Jednym z inspiratorów polskiej eksploracji tego terenu był Jan Fijałkowski z Łodzi, który poznał przypadkiem w Skałkach Saksońskich Horsta Dievocka, a ten podarował mu stary niemiecki przewodnik wspinaczkowy po Górach Stołowych. Sam Horst mógł ponownie zacząć się wspinać w tym terenie dopiero po upadku muru berlińskiego. Najbardziej intensywna eksploracja tego terenu wspinaczkowego miała miejsce w pierwszej połowie lat 90.

Od 1997 r. wspinaczka w rejonie Szczelińca Wielkiego jest obłożona licznymi restrykcjami przez zarząd Parku Narodowego Gór Stołowych. Obecnie obowiązuje zakaz wspinania się na wolno stojące skałki na szczycie masywu Szczelińca i dozwolone jest tylko wspinanie się po dolnych ścianach masywu. Jednak nawet dostęp do dolnych ścian jest obłożony limitem 150 przejść rocznie. Ponadto wolno się wspinać w rejonach: Filary Skalne, Radkowskie Skały, Narożnik (szczyt), Kopa Śmierci, Stary Biwak. Wejście na ściany jest dozwolone tylko dla wspinaczy posiadających co najmniej stopień taternika kandydata oraz wymaga wpisania się do książki wyjść, dostępnej w chatce Łódzkiego Klubu Wysokogórskiego znajdującego się w położonej nieopodal wsi o nazwie Pasterka. Od 2005 r. wprowadzono obowiązek wykupywania od Parku Narodowego stosownego zezwolenia.

Po stronie czeskiej aby móc się wspinać, trzeba być zarejestrowanym w ÄŒHS lub w organizacjach członkowskich UIAA, wspinać można się wyłącznie w wyznaczonych obszarach lub pod nadzorem instruktora wspinaczki, w niektórych rejonach wspinaczka jest zabroniona. Do najbardziej znanych terenów wspinaczkowych po czeskiej stronie zaliczają się Broumovské stÄ›ny, Adršpašsko-teplické skály i Wzniesienie Ostaša.

W całym rejonie, zarówno po czeskiej jak i polskiej stronie zabronione jest stosowanie metalowego sprzętu asekuracyjnego (zamiast tego stosuje się tzw. węzełki) i wspinania się po mokrej skale. Obie zasady wynikają z faktu, że piaskowiec jest bardzo kruchą skałą, której wytrzymałość mechaniczna bardzo spada, gdy skała jest nasycona wilgocią.

Narciarstwo biegowe

W polskiej części gór w zimie wytyczane są trzy główne pętle tras biegowych. Należy pamiętać, że czasem, ze względu na warunki śniegowe przebieg tych tras zmienia się.

• Karłów – Łąki Pasterskie – Pasterka – Karłów (12 km)
• Karłów – Praski Trakt – Zbój (obok Wielkiego Torfowiska Batorowskiego) – Karłów (7,5 km)
• Batorówek – Kręgielny Trakt – skrzyżowanie przy Wielkim Torfowisku Batorowskim – Praski Trakt – Krzywa Droga – Batorówek (9 km, ma połączenie z trasą o czerwonym znaku)

Turystyka rowerowa

Przez Góry Stołowe prowadzą międzynarodowe trasy rowerowe "Góry Stołowe", oznaczona kolorem niebieskim o długości 125 km – (w tym 64 km po stronie polskiej i 61 po stronie czeskiej) i "Ściany" oznaczony kolorem czerwonym – połowę krótszy. Obie te trasy są poprowadzone prawie wyłącznie po drogach utwardzonych i są przeznaczone dla kolarzy trekingowych. Od 2003 r. sieć tras rowerowych po polskiej stronie jest sukcesywnie rozwijana. Aktualnie istnieją już 3. trasy rowerowe dla kolarzy górskich. W 2005 r. otwarto nowy górski szlak rowerowy z Pasterki na Mahov Kriz, który połączył czeską i polską sieć szlaków rowerowych przeznaczonych dla kolarzy górskich. Część spośród szlaków pieszych w Górach Stołowych nadaje się do jazdy na rowerze, można tu jednak natknąć się na niespodzianki w postaci ścieżek zawalonych na długich odcinkach ściętymi gałęziami, ścieżek prowadzących przez grzęzawiska, stromych schodów i wąskich przejść między skałkami. Jazda po pieszych szlakach na terenie Parku Narodowego rowerem jest jednak formalnie zakazana.

Po stronie czeskiej, gdzie turystyka rowerowa jest o wiele popularniejsza, istnieje od dawna rozbudowana sieć tras wytyczonych specjalnie dla rowerów licząca kilkadziesiąt różnych szlaków. Podobnie jak po polskiej stronie jazda po szlakach pieszych jest zabroniona w obszarach chronionych, chyba że po szlaku pieszym prowadzi jednocześnie szlak rowerowy. Na tych odcinkach piesi mają jednak pierwszeństwo przed rowerzystami.

Międzynarodowe trasy rowerowe

• Międzynarodowa Trasa "Góry Stołowe" (nr 4020) – o łącznej długości 126 km po obu stronach granicy (65km po stronie polskiej) przebieg trasy po stronie polskiej: przejście graniczne Tłumaczów – Gajów – Radków – Ratno Dolne – Wambierzyce – Studzienna – Chocieszów – Wolany – Polanica-Zdrój – Szczytna – Duszniki-Zdrój- Słoszów – Kulin – Gołaczów – Dańczów – Kudowa-Zdrój – przejście graniczne Czermna / Malá ÄŒermná
• Międzynarodowa Trasa "Ściany" (nr 4001), tworząca pętlę na terenie Polski i czech. Jej łączna długość to 56 km, z czego 19 km w Polsce. Przebieg po stronie polskiej: przejście graniczne Bożanov/Radków – Radków – Karłów – przejście graniczne Ostra Góra/Machovská Lhota.
• Trasa im. T.G. Masaryka – utworzona w 2004 r., nazwana na cześć przedwojennego prezydenta Czechosłowacji, który odwiedzał Góry Stołowe. Po stronie polskiej trasa ta ma 18 km, jej przebieg: przejście graniczne Żd'árky/Pstrążna (przekraczanie granicy jest niemożliwe do czasu otwarcia przejścia!) – Pstrążna (Skansen) – Rozdroże pod Lelkową – Jakubowice – Kudowa-Zdrój – Czermna (Kaplica Czaszek) – Słone – przejście graniczne Kudowa Słone/Náchod.
• Trasa Rytne – Karłów – Łączy miejscowości Rytne i Karłów, częściowo pokrywa się z trasą im. T.G. Masaryka. Po stronie polskiej ma 17,5km długości: przejście graniczne Kudowa Słone / Náchod – Słone – Czermna (Kaplica Czaszek) – Pstrążna – Rozdroże pod Lelkową – Polana YMCA – Szosa Stu Zakrętów – Karłów

Niektóre oznakowane cyklotrasy w Republice Czeskiej

• nr 4001 Trasa widokowa (27 km), niebieski znak
• nr 4003 Droga Pana (5 km)

Trasy rowerowe w Polsce

• Trasa Szczeliniec biegnie w całości na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych, tworząc pętlę o długości 24 km. Jej przebieg: Karłów – Pasterka – Droga nad Urwiskiem – Skalne Grzyby – Batorów – Karłów.
• – żółte szlaki rowerowe są w Górach Stołowych łącznikami między trasami innych znaków.

Przejście graniczne Machovska Lhota – Ostra Góra

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.