Góry Bystrzyckie (czes. BystÅ™ické hory, niem. Habelschwerdter Gebirge) - rozległy, słabo zróżnicowany masyw górski w Sudetach Środkowych. Administracyjnie Góry Bystrzyckie położone są w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim.

Od północy Góry Bystrzyckie sąsiadują z Górami Stołowymi i Obniżeniem Dusznickim, od zachodu z Górami Orlickimi, oddzielone od nich dolinami Bystrzycy Dusznickiej i Dzikiej Orlicy - ta ostatnia odgranicza Góry Bystrzyckie także od południowego zachodu. Wschodnią granicę wyznacza Rów Górnej Nysy, ku któremu góry opadają wyraźnym uskokiem tektonicznym, przechodząc w Wysoczyznę Łomnicy. Większość obszaru pasma leży na terenie Polski, na teren Czech przechodzi jedynie mały skrawek w południowej części (na południe od Lesicy).

Góry Bystrzyckie wyróżniają się dużą lesistością. Teren jest bardzo słabo zaludniony i ze względu na trudne warunki ciągle wyludniający się w wyniku procesu zanikania wsi. Małe urozmaicenie rzeźby terenu, znaczne zalesienie i słaba baza noclegowa powodują, że Góry Bystrzyckie nie są popularnym regionem turystycznym. Są one atrakcyjne dla wytrwałych piechurów i rowerzystów górskich poszukujących miejsc wolnych od masowej turystyki.

Miejscowości

Spalona - Lasówka - Piaskowice - Mostowice - Rudawa - Niemojów - Lesica - Wójtowice - Nowa Bystrzyca - Stara Bystrzyca - Zalesie - Młoty - Huta - Różanka - Gniewoszów - Poniatów - Poręba - Ponikwa - Nowa Łomnica - Paszków - Wyszki - Kamieńczyk - Bobrowniki - Pokrzywno - Sokołówka.

Rzeźba terenu

Przełęcz Spalona Rzeka Dzika Orlica w Lasówce - Dzika Orlica na odcinku między Lasówką a Lesicą stanowi granicę państwową między Polską i Czechami

Historia

Pierwsze ślady bytności człowieka na tym terenie datowane są na epokę kamienną. Ważny szlak wiódł przez Przełęcz Międzyleską wzdłuż Rowu Górnej Nysy Kłodzkiej do Kłodzka. Na jego osi założyły się w średniowieczu grody Międzylesia i Bystrzycy Kłodzkiej.

Tereny te przez stulecia stanowiły strefę pograniczną, należącą do hrabstwa kłodzkiego, początkowo między Czechami a Śląskiem, a następnie między monarchiami niemiecką a austriacką. Do XVI wieku granica zachodnia hrabstwa kłodzkiego biegła głównym grzbietem Gór Bystrzyckich, w 1589 roku przesunięto ją na nurt Dzikiej Orlicy, co spowodowało nasiloną kolonizację doliny i rozwinięcie istniejącego tam ciągu osadniczego.

Stałe i zwarte osadnictwo wiejskie wkroczyło na teren Gór Bystrzyckich stosunkowo późno, ze względu na niekorzystne warunki klimatyczne, trudne warunki uprawy i pierwotne zalesienie. W średniowieczu istniało tym terenie państewko feudalne Szczerba (którego siedzibą był Zamek Szczerba), które przyczyniło się do jego kolonizacji. Osady łańcuchówki tworzyły ciągi osadnicze prawie wyłącznie w dolinach: łatwiej dostępnych, zasobnych w wodę, gdzie panowały korzystniejsze warunki do uprawy ziemi.

Odlesienie wyższych partii Gór Bystrzyckich postępowało na większą skalę dopiero w XVI-XIX w. w związku z intensyfikacją gospodarki leśnej i postępującą ich kolonizacją. Również rozwój małego przemysłu wiejskiego (szklarstwo, hutnictwo, papiernictwo) oraz górnictwa żelaza, które potrzebowały znacznych ilości drewna spowodował znaczne odlesienia, miejscami wręcz rabunkową gospodarkę leśną. W XVI w. zaczęła się, trwająca aż do XIX w. kolonizacja terenów górskich tej części Sudetów ludnością niemieckojęzyczną, napływającą zarówno z terenów Śląska, hrabstwa kłodzkiego, jak i dalszych obszarów Sudetów Zachodnich. Po zaprzestaniu wyrębów na wielką skalę w Sudetach Zachodnich (głównie w Karkonoszach), część osadników związanych z pracą w lesie przeniosła się na teren Gór Orlickich i Bystrzyckich. Część tych osadników pochodziła z przedgórza i pogórza Alp.

Wyludnienie

Niemojów, ruiny kapliczki z 1731 roku.

Obecnie silnie na obszarze tej części Ziemi Kłodzkiej zaznacza się postępujący proces wyludniania, który rozpoczął się już wkrótce po zasiedleniu tych terenów ludnością repatriacyjną z terenów wschodnich. Proces ten dotyczy w największym stopniu doliny Dzikiej Orlicy, gdzie większość osad już zanikła (np. Piaskowice, Głożyna, przysiółki Rudawy, Mostowic i Lesicy) a pozostałe liczą zwykle po kilka domostw. Dotyczy on również dużych niegdyś wsi na wschodnim obrzeżeniu Gór Bystrzyckich (np. Paszkowa, Huty, Łomnicy), które znacznie zmniejszyły liczbę mieszkańców i utraciły liczne dawniej kolonie. Zjawisko to nie dotknęło w większym stopniu jedynie wsi położonych w sąsiedztwie większych miast i uzdrowisk, które spełniają rolę letniskową lub są ośrodkami sportowymi (Spalona, Lasówka), lub ich ludność pracuje w sąsiednich większych miejscowościach (np. Różanka, Sokołówka, Stara Bystrzyca, Bobrowniki). Odpływ ludności spowodowany był głównie bardzo niekorzystnymi warunkami naturalnymi do uprawiania rolnictwa. W latach 60. i 70. podjęto próby aktywacji rolniczej tych terenów prowadząc tutaj sezonowe wypasy owiec i bydła z Podhala i Bieszczadów w ramach tzw. Agrokompleksu „Sudety”, natomiast w Kosterze (obecnie część Paszkowa) założono Górska Stacja Wdrożeniowo-Upowszechnieniowa Dolnośląskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego, która prowadzi poszukiwania form rozwoju gospodarki rolnej na tym terenie.

Turystyka

Góry Bystrzyckie, dolina Dzikiej Orlicy w Lasówce

Ze względu na małe urozmaicenie i znacznie zalesienie oraz niewielką bazę noclegową Góry Bystrzyckie nie są popularnym regionem turystycznym. Teren jest natomiast atrakcyjny dla wytrwałych piechurów. Przez góry prowadzą liczne szlaki turystyczne, jest czynnych kilka schronisk turystycznych. Istnieje gęsta sieć śródleśnych dróg asfaltowych, dostępnych głównie dla pieszych, rowerzystów i pojazdów leśnych. Duże walory widokowe posiada Droga Sudecka zwana też Autostradą Sudecką, która została zbudowana w 1938 roku.

Atrakcje turystyczne

Mimo znacznego wyludnienia regionu, w Górach Bystrzyckich mają też swoje atrakcje pochodzenia kulturowego. Najważniejszymi miastami leżącymi u podnóża Gór Bystrzyckich należą Duszniki-Zdrój, Szczytna oraz Polanica-Zdrój. Stanowią one bazę wypadową dla wielu wycieczek, poza tym same są miejscami godnymi zwiedzenia i bywają często celem wyjazdów.

Góry Bystrzyckie, pozostałości Fortu Fryderyka (Blockhauz) na Kamiennej Górze

W samych Górach Bystrzyckich (poza miastami) znajduje się bardzo niewiele obiektów antropogenicznych. Należy do nich m.in. Muzeum Misyjno-Etnograficzne, położone na stokach góry Kostera (administracyjnie należy do Polanicy-Zdrój). Obiekt prowadzą misjonarze z zakonu oo. Sercanów Białych (Zgromadzenie Najśw. Serc Jezusa i Maryi). Ekspozycję stanowią dzieła sztuki ludowej oraz przedmioty codziennego użytku z Konga, Tahiti i Peru.

Wśród lasów spotyka się stare domki myśliwskie, w sąsiedztwie dawnych i obecnych osad przydrożne kapliczki i krzyże. Warta wymienienia jest kamienna rzeźba człowieka w kapeluszu z niem. napisem Grauer Mann (Szary człowiek) i datą 1872. Stoi w lesie w pobliżu wsi Huta przy drodze zwanej Wieczność, stąd jest popularnie nazywana "Strażnikiem Wieczności". Mimo wątpliwej wartości artystycznej rzeźba kamiennego człowieka zyskała sławę i krążą o niej legendy.W południowo-wschodniej części Gór Bystrzyckich, na południe od Gniewoszowa znajdują się ruiny kamiennego zamku Szczerba Zamek Szczerba z ok. XIV wieku.

Kamieńczyk, zabytkowy drewniany kościół z XVIII w.

We wsi Niemojów znajdują się ruiny kamiennego dworu sołtysów z 1576 r. Unikatowość tego obiektu przejawia się pałacowym potraktowaniem architektury budynku mieszkalnego dworu.

Na terenie Gór Bystrzyckich znajdują się 3 barokowe drewniane kościoły z XVIII w.: w Nowej Bystrzycy, Zalesiu i Kamieńczyku. Kościół w Zalesiu posiada ciekawy zespół polichromii ze scenami Starego Testamentu (tzw. "Biblia dla ubogich").

Innymi atrakcjami są pozostałości wybudowanych pod koniec XVIII wieku fortyfikacji. Powstały one na rozkaz Fryderyka Wilhelma II i miały stanowić obronę przed wojskami austriackim. W Górach Bystrzyckich znajdowały si dwa takie forty - Fort Wilhelma i Fort Fryderyka na Kamiennej Górze. Oba nigdy nie zostały wykorzystane w celach militarnych i w drugiej połowie XIX wieku zarządzono ich rozbiórkę, ponieważ ich utrzymanie stało się zbyt kosztowne. Obecnie pozostała tylko niewielka część murów i dawna fosa, widoczna zwłaszcza w Forcie Wilhelma. Większość materiału rozbiórkowego została powtórnie wykorzystana m.in. przy budowie mostu i szkoły w Bystrzycy Kłodzkiej.

Szlaki turystyczne

• – fragment Głównego Szlaku Sudeckiego im. M. Orłowicza. Zieleniec – Lasówka - Rozdroże pod Uboczem - Spalona - Szczepków - Ponikwa - Długopole-Zdrój
• Ptasia Góra (schr. "Pod Muflonem") - Rozdroże pod Błażkową - dolina Zajęcznika - Rudnik - Wolarz - Piekielny Labirynt - Nowa Sokołówka - Polanica-Zdrój
• fragment Międzynarodowego Szlaku I22, Duszniki-Zdrój - Ptasia Góra (schr. "Pod Muflonem") - Nawojowa - Stare Bobrowniki - Nowe Bobrowniki - Szklana Góra - Szczytna - Szczytnik (zamek Leśna) - Kamiennik - Piekielna Góra - Polanica-Zdrój - Nowa Sokołówka - Sokołówka - Przeł. Sokołowska - Pokrzywno - Droga Stanisława (Toczek - Równienka - Łomnicka Równia - Anielska Kopa - Kościelnik - Barć) - Huta - Wójtowska Równia - Barczowa - Zalesie - Stara Bystrzyca - Bystrzyca Kłodzka
• fragment Międzynarodowego Szlaku I21, Duszniki-Zdrój - Wzgórze Rozalii - Ptasia Góra (schr. "Pod Muflonem") - Droga Libuszy - Widlasta Droga - Rozdroże pod Bieścem - Mokra Łąka - Siwa Skała - Rozdroże pod Uboczem - Spalona - Sasin - Sasanka - Jagodna - Przeł. nad Porębą - Poniatów - Jedlnik - Gniewoszów - ruiny zamku Szczerba - Solna Jama (pętla) - Różanka - Międzylesie
• Niemojów - Kolonia Lesica - Lesica - Czerwony Strumień - Kamyk - Graniczny Wierch - Dworski Kopiec - Przeł. Międzyleska
• Stara Łomnica - Kotlarnia - Barć - Huta - Wójtowska Równia - Pawelski Potok - Młoty - Szklarnik - Spalona Dolna - Spalona - Autostrada Sudecka - Zalesie - Kolonia Stara Bystrzyca - Bystrzyca Kłodzka
• Zieleniec - PKS "Zieleniec skrót" - rez. "Torfowisko pod Zieleńcem" - Rozdroże pod Bieścem - Zielona Droga - Kamienna Góra - Przeł. Sokołowska - Sokołówka - Nowa Sokołówka - Polanica-Zdrój

Trasy rowerowe

• Trasa rowerowo-narciarska schr. "Szarotka", Lasówka - Polana św. Huberta - Widlasta Droga - Twarde Źródło - Zielona Droga - Zielony Most - wzdłuż Bystrzycy do skrzyżowania z Drogą Królewską - Droga Królewska - Piaszczysta Droga - Droga Zbłąkanych Wędrowców - Lasówka

Inne

• Przyrodnicza ścieżka dydaktyczna w rez. "Torfowisko pod Zieleńcem" na zielonym szlaku z Zieleńca do Polanicy-Zdrój
• Trasa spacerowa schr. "Szarotka" w Lasówce

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.