Gietrzwałd

  Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie   Kapliczka polna w Gietrzwałdzie   Kapliczka w środku wsi

Gietrzwałd (niem. Dietrichswalde) – duża wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy Gietrzwałd przy drodze krajowej nr 16 w połowie drogi z Olsztyna do Ostródy.

Historia

Wieś lokowana na 70 łanami na prawie chełmińskim w miejscu zwanym Gudikus 19 maja 1352 r., przez Kapitułę Warmińską. Zasadźca był sołtys Andrzejowi. Pierwotnie nazwa wsi brzmiała Dittrichswald lub Dytherichwalt („dziewiczy las”). Polska nazwa pojawiła się w dokumentach w XVII wieku.

Życie religijne

Gietrzwałd jest miejscowością o tradycjach protestanckich. Idee Reformacji dotarły tu bardzo wcześnie. Protestanckie nabożeństwa organizowano tu już w połowie XVI w. Do tradycji protestanckich Gietrzwałdu nawiązuje miejscowy zbór Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego. Budynek, w którym mieści się parafia metodystyczna został zbudowany w 1780. W 1873, gdy parafia przekroczyła 2500 wiernych został rozbudowany. Obecnie protestanci stanowią tu mniejszość. Mieszkańcy wsi są w większości wiernymi Kościoła Rzymskokatolickiego. W miejscowości tej znajduje się obecnie Sanktuarium Maryjne.

Gietrzwałd zasłynął w roku 1877 kiedy to od 27 czerwca do 16 września, na przykościelnym klonie, Matka Boża objawiała się dwóm dziewczynkom: Barbarze Samulowskiej (obecnie trwa jej proces beatyfikacyjny) i Justynie Szafryńskiej. Było to t.zw. objawienie w Gietrzwałdzie. Obie pochodziły z niezamożnych rodzin. Warte podkreślenia jest to, iż mimo obowiązujących w tych czasach na Warmii zakazów, Maryja przemawiała do nich po polsku. Fakt ten wzmocnił ruch polski na Warmii. Od czasu objawienia do Sanktuarium Maryjnego W Gietrzwałdzie co roku przybywają liczne pielgrzymów (łącznie nawet około 1 miliona rocznie). Wikariuszem gietrzwałdzkiego kościoła był przez kilka lat ks. Wacław Osiński, prezes Związku Polaków w Niemczech na okręg Prus Wschodnich.

Kultura i nauka

W Gietrzwałdzie powstał pomysł utworzenia "Gazety Olsztyńskiej". Tu żył i pracował Andrzej Samulowski (1840-1928), założyciel pierwszej księgarni na Warmii (1878). Budynek księgarni wraz z tablica pamiątkowa istnieje do dzisiaj. Drugą księgarnię w roku 1881 założył A. Sikorski (działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych). Pierwsza polska szkoła zaczęła działalność w okresie plebiscytu (w latach 1929-33), przedszkole od 1927 r. Tu powołano również bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych.

Okolica

Okolice Gietrzwałdu odznaczają się malowniczym krajobrazem oraz środowiskiem przyrodniczym, które tworzy część "Zielonych Płuc Polski". Można tu podziwiać wiele rzadkich gatunków roślin i zwierząt. W okolicy znajduje się również wiele czystych rzek i jezior.

Zabytki

• Kościół Najświętszej Marii Panny. Pierwszy kościół został zbudowany wkrótce po lokacji wsi. Został zniszczony prawdopodobnie między rokiem 1410 a 1418. Przed rokiem 1500 nastąpiła rozbudowa lub budowa nowego kościoła z cegły i kamienia. Z tego okresu częściowo zachowana jest do dziś prosta budowa salowa w stylu gotyckim. 31 marca 1500 r. konsekrowano kościół nadając mu tytuł narodzenia Najświętszej Marii Panny, wkrótce tytuł św. Jana Ewangelisty. Wielokrotnie przebudowany w późniejszym okresie, kościół otrzymał nowe nadania, aż w 1970 r. papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł Bazyliki Mniejszej.

Kościół zlokalizowany jest na wzniesieniu w centrum wsi i ogrodzony jest kamiennym. W części północno-wschodniej znajduje się aleja prowadząca do źródełka, w zachodniej Dom Pielgrzyma oraz plebania wraz z kaplicą św. Józefa.

Kościół, przykryty dachem dwuspadowym z dachówką ceramiczną, zbudowano na planie krzyża łacińskiego i wydłużonego prostokąta. Wieża, umiejscowiona na przedłużeniu osi zachodniej ściany, jest kwadratowa, trójkondygnacyjna, kryta dachem stożkowym z blachy ocynkowanej. Na wieży znajduje się zegar z 1885 r. oraz trzy dzwony. Po północnej i południowej stronie przylegają do bryły dwukondygnacyjne kaplice zakończone półkolistymi absydami. Korpus . Apsydy przykryte połową dachu stożkowego.

• Kaplica św. Józefa zbudowana została wkrótce po objawieniach Bogurodzicy, w czasie rzekomych objawień św. Józefa, za sprawą proboszcza Weichsel’a. Została ona wzniesiona z czerwonej cegły, a w jej wnętrzu ustawiono jedną z dwóch figurek św. Józefa. W późniejszych latach prostopadle do ściany wschodniej i zachodniej kaplicy dobudowano drewniane krużganki. Rzut kaplicy w kształcie prostokąta zamknięty poligonalnie od strony północno-zachodniej. Bryła zwarta w formie wieloboku foremnego, pokryta dachem pięciopołaciowym, jednokondygnacyjna, prawdopodobnie podpiwniczona. Wnętrze wyposażone w ołtarz neogotycki.
• 3 krzyże przydrożne są wpisane do rejestru zabytków.
• 10 kapliczek przydrożnych. Większość z nich pochodzi z XIX w., wzniesione z cegły na planie kwadratu, dwukondygnacyjne.

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.