Biłgoraj

.

Biłgoraj (IPA: [biwˈgÉ”raj] *) – miasto i gmina na Zamojszczyźnie, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego.

Biłgoraj, obok Zamościa, jest najważniejszym miastem w południowej części województwa. Według danych z 30 czerwca 20042, miasto miało 26 972 mieszkańców, co daje mu 9. miejsce w województwie, a 155. w kraju.

Geografia

Położenie

Biłgoraj leży w północnej części Kotliny Sandomierskiej, na pograniczu Równiny Biłgorajskiej (mezoregion) i Roztocza Środkowego. Miasto znajduje się na wschodnim skraju jednej z bezleśnych wysp Puszczy Solskiej.

Klimat

Biłgoraj znajduje się w strefie klimatów podgórskich i Kotliny Sandomierskiej. Średnia temperatura lipca wynosi 18°C, a stycznia - 2,8°C. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od ok. 80 do 85 dni. Okres wegetacyjny trwa od 200 do 215 dni.

Czynnikiem klimatotwórczym są rozległe obszary leśne i gruba warstwa piasków. Lasy stanowią zaporę dla zimnych wschodnich wiatrów, co sprawia że temperatury są odczuwalnie wyższe.

Wody

Przez miasto przepływają cztery rzeki (zob. mapka):

• Biała Łada – od północy w kierunku południowo-zachodnim
• Czarna Łada – od wschodu w kierunku zachodnim
• Osa – od północnego wschodu w kierunku południowo-zachodnim, na terenie os. Bojary łączy się z Białą Ładą
• Próchnica – od północnego wschodu w kierunku południowo-zachodnim, na terenie os. Piaski łączy się z Czarną Ładą

Na terenie os. Piaski znajdują się stawy rybne, a w północnej części miasta, na terenie os. Bojary zlokalizowany jest rekreacyjny zalew.

Wysokość

Wysokość, na jakiej znajduje się Biłgoraj, waha się od ok. 190 m n.p.m. do ok. 205 m n.p.m. Miasto znajduje się na terasie nadzalewowej. Najniżej położone obszary to doliny rzek Białej i Czarnej Łady (w granicach dzielnicy Puszcza Solska wysokość osiąga jedynie 187 m n.p.m.), natomiast do najwyższych punktów zalicza się wzniesienie w centralnej części dzielnicy Rożnówka (209,3 m n.p.m.) i wzniesienie Biały Goraj, którego szczyt znajduje się w północno-wschodniej części Rynku (? m n.p.m.). Ogólnie wyżej znajduje się część miasta znajdująca się po zachodniej stronie Białej Łady.

Przyroda

Ok. 4 km na zachód od Biłgoraja znajduje się rezerwat torfowiskowy "Obary". W odległości ok. 10 km na północny zachód znajduje się Park Krajobrazowy Lasy Janowskie, a w odległości ok. 13 km na północny wschód Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy. Ok. 20 km na południowy wschód znajduje się Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej.

Najbliższym parkiem narodowym jest Roztoczański Park Narodowy, zlokalizowany ok. 20 km na wschód od miasta.

Struktura powierzchni

Plan głównych ulic miasta wraz z nazwami i granicami osiedli

Tereny zielone to w większości łąki - znajdują się one w większości wzdłuż Białej Łady i na peryferycznych obszarach miasta. Największe skupiska ogrodów działkowych to obszary przy ul. Nowakowskiego, Poniatowskiego i po wschodniej stronie Białej Łady (na południe od linii kolejowej). Całą północno wschodnią część dzielnicy Bojary zajmują lasy, znajdują się one także wzdłuż wschodniej granicy miasta i w okolicach osiedla Leśnik. Do terenów zielonych zaliczają się także parki i skwery miejskie - największy z nich, "Małpi Gaj" znajduje się we wschodniej części dzielnicy Rożnówka, po nim największym parkiem jest park w zachodniej części Rynku oraz Park Solidarności. W centrum miasta znajduje się też kilka mniejszych skwerów.

 

Miasto zostało założone przez Adama Gorajskiego w latach 70. XVI w. Akt lokacyjny nadający Biłgorajowi prawa miejskie został podpisany 10 września 1578 r. przez króla Stefana Batorego we Lwowie.

Miasto lokowano na zalesionym wzniesieniu Biały Goraj - na jego szczycie zlokalizowano Rynek. Na miejsce lokacji miał też wpływ układ rzek, ułatwiający ewentualną obronę. Z zachodu miasto było chronione przez Polską Ładę (obecnie Biała Łada), która miała liczne rozlewiska, a od południa przez Ruską Ładę (obecnie Czarna Łada). Biłgoraj został otoczony wałami, parkanem i basztami, jednakże szybko rozwijające się miasto nie mieściło się wewnątrz tych umocnień i wkrótce powstały trzy przedmieścia: tarnogrodzkie, lubelskie i zamojskie. Przebiegał tędy szlak handlowy z Lublina do Jarosławia. Zostały stworzone połączenia drogowe z Zamościem, Krzeszowem i Lublinem, na Białej Ładzie zbudowano most, a przy wyjazdach z miasta obronne bramy. Lasy Puszczy Solskiej otaczającej miasto dostarczały drewna jako budulca.

Po śmierci założyciela Biłgoraj przeszedł w ręce jego syna – Zbigniewa Gorajskiego, a następnie Rafała Gorajskiego. Po jego śmierci miasto przejął Teodor Gorajski, a po nim jego siostra Teofilia Rejowa. W 1693 r. sprzedała ona Biłgoraj wraz z okolicznymi dobrami Stanisławowi Antoniemu Szczuce. Po jego śmierci w 1710 miastem zarządzała jego żona - Konstancja Maria Anna Potocka, a ok. 1725 miasto na krótko przejął jej syn Jan Konsty Szczuka. Gdy ten zmarł, Biłgoraj przypadł Marcinowi Leopoldowi Stefanowi Szczuce, który zmarł bezpotomnie w 1728. Potem miasto przeszło w ręce jego żony Elżbiety Potockiej, a w 1733 siostry Wiktorii. Ta zmarła w 1735 r., a miasto otrzymała jej córka Marianna wraz z mężem Eustachym Potockim. W 1779 Biłgoraj przeszedł w ręce ich syna Jana Nepomucena Eryka Potockiego, który w 1786 przekazał go bratu Stanisławowi Kostce Potockiemu. Ten, z powodu długów, przekazał miasto komisji bankowej.

Pod koniec XVI w. Biłgoraj zajmował 9. miejsce pod względem wielkości w Małopolsce.

Już w XVII w. Biłgoraj słynął jako ośrodek sitarski, włosiankarski (wytwarzanie siatek z włosia końskiego) i łubiarski (wycinanie drewnianych łubów na ramy do sit). Pierwsze dane o istnieniu cechu sitarzy pochodzą z 1710 r. Biłgorajskie sita były sprzedawane w Rosji, Niemczech, Francji, Turcji, Persji, a sitarze, którzy w XVII i XVIII w. stanowili 90% mieszkańców miasta dorabiali się nieraz ogromnych majątków.

Większość budynków znajdujących się w Biłgoraju budowana była z drewna (dzięki sąsiedztwu lasów Puszczy Solskiej), przez co miasteczko łatwo padało ofiarą wielu pożarów. Największy z nich miał miejsce w 1648 r., po podpaleniu miasta przez Kozaków. Biłgoraj też często padał ofiarą najazdów wrogich wojsk - np. w 1655 r. miasto zostało doszczętnie zniszczone przez Szwedów.

Podczas konfederacji barskiej pod Biłgorajem trwały walki z wojskami rosyjskimi, atak na miasto zajęte przez Rosjan przeprowadził m.in. oddział marszałka Jana Karczewskiego. Po upadku powstania kościuszkowskiego Biłgoraj znalazł się w granicach Austrii. Po 1809 r. miasto na krótko weszło w skład Księstwa Warszawskiego, po czym w 1815 r. Biłgoraj został zagarnięty przez Rosję. Rozwój miasteczka został bardzo spowolniony, a jego mieszkańcy zaczęli biednieć.

Ludność Biłgoraja na przełomie XVIII i XIX w. liczyła ok. 3 tysięcy mieszkańców, by wzrosnąć w 1865 r. do sześciu tysięcy. Pod tym względem Biłgoraj zajmował wówczas wśród miast guberni lubelskiej trzecie miejsce (większy był Lublin i Hrubieszów).

W 1806 właścicielem Biłgoraja został Stanisław Nowakowski. W granicach dzisiejszej dzielnicy Rożnówka wybudował okazałą rezydencję, w której znajdowały się m.in. dwór, oczko wodne po którym pływały gondole i amfiteatr (pozostałością jest tzw. "Małpi Gaj"). Wzorem dla tej rezydencji był Pałac Łazienkowski. Nowakowski, gorący patriota zapraszał tu wybitne postacie, mi.in. Jana Henryka Dąbrowskiego, księcia Józefa Poniatowskiego, Cypriana Godebskiego, wg niektórych źródeł gościł tutaj nawet Napoleon Bonaparte. Po śmierci Stanisława właścicielem Biłgoraja został syn Edward, po czym miasto przejął mąż córki Stanisława, Teodory - Walerian Płatonow. Po upadku powstania styczniowego, w 1864 r. Biłgoraj został sprzedany rządowi rosyjskiemu i zaczął pełnić funkcję miasta powiatowego.

Podczas powstania styczniowego w okolicach Biłgoraja działały liczne oddziały powstańcze. Stoczono tu wiele bitew i potyczek, np. potyczka pod Józefowem, która odbyła się 24 kwietnia 1863 r.

Biłgoraj w XX w.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Biłgoraj podjął próby podniesienia się z porozbiorowej biedy i zacofania. Budżet miasta z każdym rokiem powiększał się; powstawały nowe miejsca pracy. W 1928 r. Biłgoraj został zelektryfikowany. Zwiększała się liczba domów murowanych, jednakże większość mieszkań aż do 1939 r. była budowana z drewna.

Biłgoraj płonie we wrześniu 1939 - malowidło w kościele pw. Wniebowzięcia NMP

Podczas wojny obronnej Polski 1939 Biłgoraj poniósł bardzo duże straty - był najbardziej zniszczonym miastem w województwie. 11 września 1939 r. nad ranem miasto zostało podpalone przez hitlerowskich dywersantów. Wybuchł ogromny pożar, który strawił większą część Biłgoraja, a wielka łuna nad miastem w nocy była widoczna w odległości kilkudziesięciu kilometrów. 8 i 14 września Biłgoraj był bombardowany - podczas tych bombardowań zginęło wielu ludzi i żołnierzy, wybuchły kolejne pożary. Polska artyleria przeciwlotnicza zestrzeliła wtedy jeden niemiecki bombowiec, a drugi uszkodziła. 9 września polska żandarmeria wojskowa aresztowała i rozstrzelała biłgorajskiego nadleśniczego – Ryszarda Müllera, który okazał się niemieckim szpiegiem. W dniach 15 i 16 września odbyła się tzw. "bitwa o Biłgoraj" – w mieście i okolicach trwały ciężkie walki prowadzone przez oddziały Armii "Kraków" i "Lublin" cofających się w kierunku Tomaszowa Lubelskiego (patrz: Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim) - głównie 11., 73., 75., 201. pułk piechoty, Warszawską Brygadę Pancerno-Motorową, 3. pułk strzelców podhalańskich i Krakowską Brygadę Kawalerii. Na Biłgoraj kilkakrotnie nacierały oddziały niemieckie - 16 września przed południem wdarły się do Puszczy Solskiej i Piask, lecz zostały wyparte po kilkugodzinnych zażartych starciach (szczególnie ciężkie walki trwały o budynek Starostwa i Szpital Powiatowy). Dopiero 17 września, po kolejnym pożarze, Biłgoraj został zajęty przez wojska Wehrmachtu. 6 października miasto zostało zaatakowane przez Grupę Kawalerii "Kowel" – ułani w szybkim tempie przejechali przez miejscowość, zniszczyli kilkanaście pojazdów mechanicznych i zabili kilkudziesięciu niemieckich żołnierzy.

Od 28 września, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow Biłgoraj znajdował się pod okupacją radziecką. Później, na skutek zmian wprowadzonych do umowy niemiecko-radzieckiej żołnierze Armii Czerwonej wycofali się z miasta i Biłgoraj znalazł się na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

Podczas okupacji niemieckiej Biłgoraj znalazł się w zasięgu powstania zamojskiego – w okolicy działały bardzo liczne oddziały partyzanckie – głównie AK, BCh i AL. Ich nagromadzenie w okolicznych lasach było tak wielkie, iż Niemcy byli w mieście zamknięci - komunikację z innymi rejonami kraju utrzymywali dzięki organizowaniu silnie bronionych konwojów które dojeżdżały do Biłgoraja, a także dzięki lotnictwu. Samo miasto, położone wśród lasów Puszczy Solskiej stanowiło bardzo ważny punkt strategiczny. Biłgoraj był siedzibą obwodu w inspektoracie zamojskim AK. Partyzanci przeprowadzili tu wiele akcji dywersyjnych. Największy rozgłos zyskało zaatakowanie biłgorajskiego więzienia i odbicie 72 więźniów (m.in. słynnego naukowca Ludwika Ehrlicha) przez oddział pod dowództwem Tadeusza Sztumberka-Rychtera "Żegoty" 24 września 1943 r. To samo więzienie zostało zaatakowane ponownie w kilka miesięcy później przez oddział AK pod dowództwem Edwarda Błaszczaka ps. "Grom", wówczas uwolniono 42 więźniów.

Na terenie powiatu dokonano licznych pacyfikacji i mordów. W samym Biłgoraju często odbywały się "łapanki" i publiczne rozstrzeliwania ludności. Od kwietnia 1944 r. w miasteczku działał też obóz przejściowy dla partyzantów schwytanych w toku akcji "Sturmwind II". 4 lipca 1944 r. w lesie Rapy na peryferiach miasta Niemcy rozstrzelali 64 żołnierzy AK i BCh ujętych podczas Bitwy pod Osuchami. Biłgoraj został wyzwolony po krótkotrwałych walkach przez 3 Armię Gwardii (Armia Czerwona, 1 Front Ukraiński) i radziecki oddział partyzancki pod dowództwem Grigorija Kowalowa 24 lipca 1944 r. Z wojny miasto wyszło z sięgającymi blisko 80% zniszczeniami i utratą połowy ludności (4,5 tys.).

Tuż po zakończeniu okupacji niemieckiej w Biłgoraju odbyła się wielka defilada żołnierzy oddziałów partyzanckich. Utworzono tutaj delegaturę Rządu RP na emigracji i sformowano służbę porządkową. Z czasem delegatura została zlikwidowana, a władza znalazła się w rękach TRJN. Komunistyczna władza okrutnie postąpiła z byłymi żołnierzami AK i innymi "reakcjonistami", którzy nie chcieli się jej podporządkować. W odwecie za to oddziały wciąż funkcjonującego polskiego podziemia kilkakrotnie przeprowadziły ataki na komendę MO - w maju i czerwcu 1945; wszystkie te akcje były nieudane i spowodowały duże straty w ludziach po obu stronach.

Po wojnie Biłgoraj bardzo szybko się rozwijał. Miasto zostało dość szybko odbudowane, liczba mieszkańców stale rosła. W latach 70. miasto stało się największym ośrodkiem przemysłowym w województwie zamojskim. Istniały tu zakłady naprawy taboru kolejowego, fabryki "Mewa", "Prima" i "Bitra". Duży wkład w rozwój Biłgoraja włożył sekretarz PZPR Józef Dechnik.

W latach 1944-1975 Biłgoraj był siedzibą powiatu w województwie lubelskim. W 1975 r. czyniono starania, aby po reformie administracyjnej miasto, jako największy ośrodek przemysłowy regionu, stało się siedzibą jednego z kilkudziesięciu nowo utworzonych województw; miastem wojewódzkim został jednak oddalony o 50 km, zabytkowy Zamość.

W 1978 r., w rocznicę 400-lecia powstania miasta Biłgoraj został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Folklor, sztuka ludowa

Miasto Biłgoraj oraz jego okolice do XIX w. charakteryzowały się wysoko rozwiniętą kulturą i sztuką ludową. Biłgoraj, pomimo tego, że był jednym z najważniejszych ośrodków miejskich w tej części kraju, aż do okresu międzywojennego był miastem stosunkowo biednym i zacofanym (podobnie jak większość miejscowości Galicji). Położony w Puszczy Solskiej miał słabe połączenia komunikacyjne z innymi miastami. Sprzyjało to tradycjom ludowym, które z tego powodu nie były wypierane przez nowoczesność.

Najbardziej charakterystyczne dla kultury okolic Biłgoraja były domy "typu biłgorajskiego" - drewniane, kryte gontem lub słomą, o konstrukcji zrębowej, budowane na "obłap" lub "w rybi ogon". Do dziś w mieście można spotkać wiele takich budynków, najlepiej znanym przykładem jest skansen "zagroda sitarska".

Charakterystyczne, tak dla Biłgoraja jak i całego Roztocza, są liczne kapliczki i krzyże przydrożne. W mieście znajduje się takich kilkanaście (patrz sekcja "Zabytki i atrakcje turystyczne"), wiele jest budowanych także współcześnie.

Do XIX w. w Biłgoraju produkowane było słynne w całym kraju zielone piwo biłgorajskie, ponoć jeden z ulubionych napojów królowej Marysieńki Sobieskiej. Niestety, w późniejszych latach zaginął przepis, według którego produkowano ten trunek. Bardziej znanym tradycyjnym produktem z Biłgoraja jest "piróg biłgorajski", robiony z kaszy gryczanej, sera i ziemniaków.

Do folkloru biłgorajskiego nawiązuje nagrany przez Grzegorza Ciechowskiego (jako Grzegorza z Ciechowa) na płycie Ojdadana utwór "Piejo kury piejo" (tekst: "Piejo kury piejo, Ni majo koguta. Oj, ładna to jest ładna, biłgorajsko nuta"). Teledysk do tej piosenki wyreżyserował Jan Jakub Kolski.

Strój biłgorajski

Do początku XX w. w okolicach Biłgoraja był noszony charakterystyczny strój biłgorajski. Uważany jest za jeden z najbardziej zbliżonych do dawnych strojów słowiańskich.

Na strój męski składała się koszula, spodnie, parcianka (ubiór wierzchni noszony w lecie), brązowa sukmana (ubiór reprezentacyjny) i charakterystyczny pas. Do tego dochodziła gamerka, czyli charakterystyczna, noszona do sukmany czapka. Miała kwadratowe denko, nie posiadała daszka. Denko było opasane sznurkiem, który w jego rogach tworzył pompony.

Strój kobiecy był bardzo ozdobny. Składały się na niego haftowana koszula, spódnica, sukmana (rzadko używana, również jako ubiór reprezentacyjny) lub ozdobny żupan. Do tego dochodziły korale, które posiadała prawie każda kobieta. Były przekazywane z pokolenia na pokolenie, tradycja ta jest kultywowana do dziś.

"Żałosne" i "radosne"

Figura św. Jana Nepomucena, patrona biłgorajskich sitarzy

Biłgoraj był miastem typowo rzemieślniczym. Najważniejszą dziedziną rzemiosła było sitarstwo. Sita z Biłgoraja były sprzedawane w wielu krajach Europy i Azji. Wiązało się to z koniecznością wyjazdów sitarzy poza kraj, gdzie handlowali swoimi produktami. Jeden taki wyjazd trwał około jednego roku, po czym po powrocie do domu sitarze przebywali w Biłgoraju również około roku.

Z wyjazdami sitarzy wiązała się ciekawa tradycja, związana z żegnaniem ich oraz powitaniem po powrocie.

"Żałosne", czyli obrzęd pożegnania sitarzy polegał na wspólnym spotkaniu wyjeżdżających oraz ich rodzin, podczas którego rozmawiano i bawiono się. Następnego dnia sitarze wyjeżdżali z miasta, czemu towarzyszyli wszyscy mieszkańcy. Przy figurze św. Jana Nepomucena (patrona biłgorajskich sitarzy, figura znajduje się przy dzisiejszym skrzyżowaniu ul. Zamojskiej i Łąkowej) następowało huczne pożegnanie. Podobnie wyglądało powitanie wracających, które nazywane było "Radosne".

Obecnie, co dwa lata, w mieście urządzane jest wielkie widowisko plenerowe, inscenizujące "żałosne" i "radosne".

Innym ciekawym faktem związanym z sitarstwem było używanie przez sitarzy tajnego języka, znanego tylko im. Pomagał im się on porozumiewać podczas wyjazdów z handlowych, wtedy gdy nie chcieli być zrozumiani przez innych. Niestety, ilość wyrażeń jest nieokreślona, gdyż sitarze wymarli - znane jest jedynie kilkadziesiąt słów.

Skrzyżowanie ulic Lubelskiej i Kościuszki Skrzyżowanie ulic Tarnogrodzkiej, Kościuszki i Krzeszowskiej

Komunikacja

Biłgoraj posiada połączenie kolejowe m.in. z Zamościem, Stalową Wolą, Wrocławiem, Katowicami i Krakowem (dworzec kolejowy znajduje się przy ul. Dworcowej). Lokalny oddział PKS (dworzec znajduje się przy ul. Bohaterów Monte Cassino) obsługuje bezpośrednie połączenia m.in. z Chełmem, Zamościem, Lublinem, Warszawą, Krakowem, Rzeszowem i Łodzią.

 

W mieście znajduje się kilka postojów taksówek, działa tu autobusowa komunikacja miejska (linie podmiejskie są obsługiwane przez PKS).

Najbliższym portem lotniczym jest Rzeszów-Jasionka, oddalony o ok. 110 km (licząc wzdłuż DW835 i DK4).

Turystyka

Miasto jest siedzibą lokalnego oddziału PTTK. Informacji można zasięgnąć w punkcie informacji turystycznej przy ul. Kościuszki (w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 2).

Zabytki i atrakcje turystyczne

Skansen "Zagroda sitarska"

Biłgoraj jest dobrą bazą wypadową na Roztocze i Puszczę Solską, co sprawia że każdego roku miasto jest odwiedzane przez bardzo licznych turystów. W granicach osiedla Bojary znajduje się rekreacyjny zalew.

Muzea, skanseny

W położonym w centrum miasta skansenie "Zagroda Sitarska" znajduje się budynek mieszkalny, stajnia, wozownia, pełne wyposażenie chałupy biłgorajskiego sitarza z początku XIX w.

 

Obecnie planowana jest budowa dużego centrum rekreacyjnego, które ma architekturą naśladować XIX-wieczny Biłgoraj (miał by tu istnieć park wodny, duża hala sportowa i wiele innych podobnych obiektów).

W Biłgoraju działa Muzeum Regionalne.

Architektura

Elektrownia z lat 20. XX wieku XIX-wieczny gmach Starostwa Powiatowego Park Solidarności

W mieście istnieją 3 zabytkowe kościoły:

• Neobarokowy kościół pw. Trójcy Świętej Wniebowzięcia NMP z pierwszej połowy XVII w.;
• Kościół pw. św. Jerzego z drugiej połowy XVII w.;
• Franciszkański zespół po klasztorny – kościół z początku XX w., nieczynny klasztor, dzwonnica, kaplica w miejscu objawienia się św. Marii Magdaleny.

Inne zabytkowe obiekty architektoniczne to:

• dworek z początku XX w., dawniej siedziba magistratu – ul. Kościuszki 28
• murowany dom z 1920 r. – ul. Długa 1
• murowany dom z lat 20. XX w., dawniej bank – ul. Kościuszki 67
• murowany dom z 1930 – ul. Kościuszki 82
• murowany dom z 1931 – ul. Kościuszki 84
• XIX-wieczny gmach, obecnie siedziba Starostwa Powiatowego – ul. Kościuszki 87

Ponadto w centrum miasta znajduje się wiele drewnianych domów z XIX i XX w. – obecnie dużo z nich pełni funkcje usługowe.

Do 1939 przy Rynku znajdowała się zabytkowa zabudowa drewniana i murowana, m.in. domy typu biłgorajskiego z podcieniami. Obiekty te zostały zniszczone podczas bombardowań i pożarów miasta.

Miejsca pamięci

W mieście znajduje się 12 pomników:

• Krzyż w miejscu egzekucji 64 partyzantów na Rapach – Droga Straceń
• Krzyż poświęcony ofiarom UB i NKWD – ul. Poprzeczna, za budynkiem Urzędu Gminy, dawnej siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa
• Krzyż Katyński upamiętniający polskich oficerów zamordowanych przez NKWD - cmentarz przy ul. Lubelskiej
• Obelisk poświęcony poległym żołnierzom polskim walczącym o Biłgoraj w 1939 r.
• Obelisk poświęcony żołnierzom AK i BCh – Park Solidarności
• Pomnik Józefa Dechnika – ul. Kościuszki
• Pomnik powstańców listopadowych – ul. Zamojska
• Pomnik patriotów polskich straconych w latach 1939-1944 – ul. Zamojska
• Płyta ku czci Jana Henryka Dąbrowskiego upamiętniająca jego pobyt w mieście – Park Solidarności
• Pomnik Ignacego Krasickiego – ul. Kościuszki, skwer naprzeciwko kościoła św. Jerzego
• Pomnik żołnierzy polskich walczących podczas II wojny światowej – Plac Wolności
• "Pomnik dziękczynienia" za 2000 lat chrześcijaństwa – Plac Wolności

Na budynku, który w latach okupacji niemieckiej był komendą gestapo i policji (skrzyżowanie ul. Kościuszki i Wasilewskiej) znajduje się płyta upamiętniająca polskich partyzantów walczących podczas II wojny światowej. W 1944 została tam zamordowana m.in. łączniczka Armii Krajowej, członkini Szarych Szeregów Wanda Wasilewska ps. "Wacek", bohaterska uczestniczka polskiego ruchu oporu (zbieżność z imieniem i nazwiskiem znanej działaczki komunistycznej przypadkowa).

Inne obiekty zabytkowe

• ul. Czerwonego Krzyża – pozostałości zagrody młynarskiej – drewniany dom, spichlerz oraz jaz z mostem na Białej Ładzie
• ul. Włosiankarska – pozostałości parku dworskiego o charakterze romantycznym wraz z oczkiem wodnym (tzw. "Małpi Gaj"), dawniej znajdowała się tu rezydencja ostatniego właściciela miasta Stanisława Nowakowskiego, ponoć w dworze tym przebywał Napoleon Bonaparte,
• ul. Krzeszowska – drewniana kapliczka św. Jana Nepomucena
• ul. Zamojska – XIX-wieczna murowana figura św. Jana Nepomucena (był on patronem biłgorajskich sitarzy)
• ul. Lubelska – kapliczka z 1917 r.
• ul. Moniuszki – kapliczka z 1917 r.

Szlaki turystyczne

Biłgoraj jest węzłem dziewięciu szlaków turystycznych:

• Szlak Roztoczański
  • Szlak pieszy, trasa: Zwierzyniec – Żelebsko – Biłgoraj – Bidaczów Stary
• Szlak Puszczański
  • Szlak pieszy, trasa: Górecko Kościelne – Edwardów – Biłgoraj
• Szlak Białej Łady
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj – Żelebsko – Wola Kątecka – Nadrzecze – Biłgoraj
• Szlak "Wzgórze Polak – Pogranicze regionów"
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj – Żelebsko – Lipowiec – Wzgórze Polak
• Szlak wzdłuż trasy dawnej kolejki wąskotorowej
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj – Sól – Dąbrowica – Ujście
• Szlak dawnych rzemiosł ludowych
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj - Dąbrowica - Bukowa - Andrzejówka - Korytków Mały - Cacanin - Frampol
• Szlak im. Józefa Złotkiewicza
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj - Dereźnia Solska - Ruda Solska - Biszcza - Tarnogród
• Szlak im. Tadeusza Iwanowskiego
  • Szlak rowerowy, trasa: Biłgoraj - Smólsko - Nowy Majdan - Nowy Lipowiec - Szostaki - Podsośnina - Osuchy
• Niebieski szlak rowerowy
  • Trasa: Biłgoraj – Smólsko – Markowicze – Pisklaki – Osuchy

Kultura

Biłgorajskie Centrum Kultury

W Biłgoraju każdego roku odbywają się liczne imprezy kulturalne, są to m.in.:

• Ogólnopolski Festiwal Piosenki Religijnej "Soli Deo"
• Ogólnopolskie Spotkania z Poezją Śpiewaną i Piosenką Autorską
• Konkurs Recytatorski im. I. B. Singera
• Jesień z muzyką i teatrem na Kresach
• Festiwal Pieśni Patriotycznej i Legionowej
• Przegląd Form Folklorystycznych "Sitareczka"
• Inscenizacje "Żałosne" i "Radosne", przedstawiające tradycyjne żegnanie i witanie biłgorajskich sitarzy wyjeżdżających handlować sitami.
• Dni Biłgoraja

Ośrodki kultury:

• Biłgorajskie Centrum Kultury + kino – ul. Kościuszki
• Młodzieżowy Dom Kultury – ul. Nadstawna

Muzea, skanseny:

• Muzeum Ziemi Biłgorajskiej – Pl. Wolności
• Skansen "Zagroda sitarska" – ul. Nadstawna

Ponadto w mieście działa Fundacja "Kresy 2000", działająca na rzecz kultury i sztuki regionu Biłgoraja. Przy MDK istnieje Zespół Pieśni i Tańca "Tanew".

W 2002 r. w Biłgoraju kręcono zdjęcia do filmu "Motór" w reżyserii Wiesława Palucha.

Sport

Kryta pływalnia Zachodnie trybuny stadionu "Łady"

Biłgoraj jest zalążkiem karate na Lubelszczyźnie. Z Biłgoraja pochodzi wielu znanych, utalentowanych sportowców odnoszących sukcesy na arenie krajowej i międzynarodowej (zob. sekcję "Znane osoby związane z Biłgorajem").

Obiekty sportowe

• Pływalnie i kąpieliska
  • kryta pływalnia - ul. Cegielniana
  • zalew (kąpielisko) - ul. Radzięcka
• Korty tenisowe
  • ul. Targowa (wchodzi w skład Ośrodka Sportu i Rekreacji)
  • ul. Gorajskiego
  • ul. Nadstawna
  • ul. Partyzantów
• Boiska i stadiony
  • stadion w Ośrodku Sportu i Rekreacji - ul. Targowa
  • boisko - ul. Cegielniana
  • boisko - ul. Przemysłowa
• Skate parki
  • Skate park przy Ośrodku Sportu i Rekreacji - ul. Targowa
• Inne ważniejsze obiekty sportowe: autodrom z torem kartingowym (ul. Motorowa), strzelnica sportowa (ul. Lubelska), ściana wspinaczkowa (ul. 3 Maja)
• Hale sportowe
  • hala Zespołu Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących - ul. Cegielniana
  • hala Zespołu Szkół Ogólnokształcących - ul. 3 Maja

Kluby sportowe w Biłgoraju

• BKS "Łada" Biłgoraj – najstarszy klub w mieście, uczestniczy w rozgrywkach III ligi piłki nożnej
• LKS "Znicz" Biłgoraj – podnoszenie ciężarów, lekkoatletyka
• Fudokan Karate Klub – karate tradycyjne
• Automobilklub Biłgorajski – ratownictwo drogowe, turystyka samochodowa, motocykle ciężkie, bezpieczeństwo ruchu drogowego
• BKS Szóstka Biłgoraj – piłka siatkowa dziewcząt (II liga)
• UKS Piątka Biłgoraj - pływanie
• Szkoła Tenisa Ziemnego "AS"
• Biłgorajskie Stowarzyszenie Kolarzy
• Fitness Go Sport – kulturystyka, fitness i promocja zdrowego stylu życia
• Stowarzyszenie Miłośników Koni
• Stowarzyszenie Miłośników Sportów Walki "Fighter"

Szkolne kluby sportowe

• Międzyszkolny Klub Sportowy – piłka ręczna chłopców
• Międzyszkolny Uczniowski Klub Sportowy przy Zespole Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących im. Józefa Dechnika – tenis stołowy, piłka ręczna dziewcząt
• Młodzieżowy Klub Sportowy "Basket" przy Zespole Szkół Ogólnokształcących – piłka koszykowa chłopców, narciarstwo zawodowe
• Uczniowski Klub Sportowy "Moto-Kart-Energetyk" przy Regionalnym Centrum Edukacji Zawodowej – kartingi
• Uczniowski Klub Sportowy i Turystyczny przy Szkole Podstawowej Nr 1 – piłka nożna, turystyka
• Uczniowski Klub Sportowy "Trójka" przy Miejskim Zespole Szkół – tenis ziemny, piłka siatkowa dziewcząt, piłka ręczna chłopców
• Uczniowski Klub Sportowy "Leśnik" przy Zespole Szkół Leśnych – organizowanie spływów kajakowych, "Białych Szkół", obozów narciarskich i różnorodnych imprez sportowych

Cykliczne imprezy sportowe

• czerwiec
  • Ogólnopolski Rajd Samochodowy o "Puchar Tanwi" (organizator Automobilklub Biłgorajski)
  • Zawody Strzeleckie o Puchar Burmistrza Miasta (organizator LOK)
  • Ogólnopolskie Zawody Kartingowe
• wrzesień - Ogólnopolski Bieg Uliczny
• grudzień - Ogólnopolski Turniej Piłki Ręcznej Juniorów (organizator KS Znicz Biłgoraj)

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.