Bielsko-Biała

Zachodnia pierzeja rynku Widok na miasto z Klimczoka

Bielsko-Biała (niem. Bielitz-Biala, czes. BÄ›lsko-Biala) - miasto w Polsce południowej, w województwie śląskim, u stóp Beskidu Śląskiego oraz Małego, nad rzeką Białą.  Miasto jest także znaczącym ośrodkiem miejskim w regionie o walorach kulturalnych oraz turystycznych, a także ważnym węzłem drogowym i kolejowym.

Historia

Bielsko-Biała jest miastem powstałym formalnie dopiero w styczniu 1951 roku, lecz historia miast, które były jego fundamentami jest dużo dłuższa.

 

Bielsko

Bielsko (niem. Bielitz, czes. Bílsko) - do 1950 roku samodzielne miasto na Śląsku Cieszyńskim. Po połączeniu z Białą Krakowską stanowi dziś zachodnią część miasta Bielska-Białej.

Przed uzyskaniem praw miejskich

Pierwszym śladem osadnictwa na terenie dzisiejszego Bielska jest grodzisko z XII wieku, usytuowane w Starym Bielsku. Gród był osadą produkcyjną, o charakterze obronnym. Otoczony podwójnym wałem z fosą. Jego średnica wynosiła ok. 200 m, a powierzchnia 3,2 ha. Nie wiadomo do dzisiaj, jak należy łączyć tę osadę ze Starym Bielskiem i miastem Bielskiem. Grodzisko leżące na szlaku handlowym Kraków - Cieszyn mogło pełnić rolę warowni. Osada ta została doszczętnie zniszczona pożarem w 1400 r. W sąsiedztwie grodziska powstała w II połowie XIV wieku wieś Stare Bielsko z kościołem pw. Świętego Stanisława.

Najstarsza osada właściwego Bielska to okolice starówki. Było to wzgórze stromo opadające w stronę wschodnią. Tam w XIII wieku dzięki staraniom księcia cieszyńskiego, Kazimierza powstał zamek. Z czasem wokół niego powstawała osada, która między XIII a XIV wiekiem uzyskała prawa miejskie.

Nie zachował się przywilej lokacyjny, stąd nie znamy dokładanej daty nadania praw miejskich. Pierwsza wzmianka o Bielsku pochodzi z 1312 r., kiedy to książę Mieszko cieszyński podarował swym bielszczanom las między Mikuszowicami, a Kamienicą.

W latach 1316-1900

W roku 1316 doszło do podziału ziem bielskich. Powstało wówczas księstwo Cieszyńskie oraz Oświęcimskie, z granicą na rzece Białej. W 1327 r. Bielsko weszło do lenn czeskich Luksemburgów i odtąd granica na Białej, była także granicą państwową.

Ta sytuacja miała znaczący wpływ na rozwój miasta. Zaczęło się ono rozrastać na zachód od obecnego zamku. Domy najpierw drewniane umiejscowiły się wzdłuż rynku i okolicznych uliczek. W połowie XV wieku powstał tu kościół pw. Świętego Mikołaja. Granice miasta przebiegały wzdłuż ulic: Zamkowej, Orkana, Sobieskiego, Schodowej, a chronił go system zamkowych fortyfikacji.

W 1424 roku książę Bolesław I cieszyński nadał bielskim mieszczanom prawo dysponowania swoją własnością i przekazywania jej potomkom do czwartego pokolenia.

W 1440 roku na prośbę wójta książęta Władysław i Przemysław II cieszyński przyznali miastu prawo składu soli.

Wacław III Adam przekazał Bielsko razem z kilkoma wsiami Kasprowi Wilczkowi z Dobrej. Niezadowolony z tej transakcji był syn Wacława, Fryderyk Kazimierz. Pod wpływem tego ostatniego Wacław Adam usunął Wilczka z jego dóbr, po czym przekazał je synowi. W 1565 roku Fryderyk Kazimierz, władający dotychczas Frysztatem i Frydkiem, przeniósł swoją siedzibę do Bielska. Fryderyk Kazimierz planował sprzedać Bielsko Jerzemu Fryderykowi Hohenzollernowi, jednak zmarł w 1571 roku przed dokonaniem transakcji.

W późniejszym czasie Bielsko otrzymywało wiele nowych przywilejów, np. pozwolenie na handel mięsem, wolny skład soli. Rzemiosło, tkactwo, rolnictwo to główne zawody ówczesnych mieszkańców. Powstawało wiele przedmieść, Przedmieście Żywieckie, Przedmieście Dolne oraz Górne.

Ważnym aspektem miasta Bielska była różnorodność religijna, która doprowadziła w końcu do starć pomiędzy katolikami, a protestantami. Pierwszym przykładem jest wojna trzydziestoletnia (1618-1648), zwycięska dla katolików - Habsburgów, przegrana przez protestantów. Przyczyniło się to jednak do ogromnych strat w ludności oraz w urbanistyce. Po tym zdarzeniu miasto trzeba było odbudowywać praktycznie na nowo.

W 1659 roku Bielsko strawił pożar; zniszczeniu uległy prawie wszystkie budynki łącznie z kościołem i ratuszem.

W 1752 r. pojawił się po poprzednich nowy właściciel miasta, blisko związany z Wiedniem - Aleksander Józef Sułkowski. Z przebudową miasta wzrastała liczba ludności, co równoznaczne było ze zwiększoną liczbą inwestycji budowlanych. Większość budynków była już murowana, ale architektura była skromna i powściągliwa. Dopiero czasy industrializacji przyniosły Bielsku najwspanialsze zabytki. W drugiej połowie XVIII wieku miasto było znanym składem sukna w Rzeczypospolitej.

Uprzemysłowienie miasta było możliwe dzięki wspaniałym warunkom do wyrobu tkanin. Szybko zaczęto budować nowe fabryki, a manufaktury odeszły w zapomnienie. Nastąpił najazd inwestorów, którzy budowali nowe mieszkania i fabryki, pięknie wkomponowujące się w charakter miasta. Mieszkańcy stali się burżuazją finansową. Stan rzeczy doprowadził do rozwinięcia intelektualnego i kulturalnego ośrodka miejskiego. Pierwsze fabryki budowano nad Białą, ze względu na napęd wodny. Dopiero w 1826 r. zastosowano maszynę parową.

Na początku XIX wieku wyróżniano trzy główne ośrodki: Stare Miasto, Dolne Przedmieście oraz Bielski Syjon, ewangelicki kwartał na zachód od Starego Miasta. XIX wiek to energiczny rozwój miasta. Bielsko zostało włączone do powstającej kolei żelaznej (1855 - bezpośrednie połączenie z Wiedniem). Podłączono go do państwowej sieci telegraficznej, uruchomiono gazownię 1861 i rozpoczęto gazowe oświetlanie ulic, a w 1893 elektrowni; w 1895 r. założono elektryczną linię tramwajową (w tym czasie po Warszawie i Wiedniu jeździły tramwaje konne; linia istniała do 1971 roku). W 1883 pojawiły się pierwsze telefony, a rok później automatyczna centrala telefoniczna (pierwsza w Austrii).

W latach 1900-1939

Legitymacja uprawniająca do dokonania spisu głosujących w Bielsku, w ramach przygotowań do niezrealizowanego plebiscytu (1920 r.)

Na początku XX wieku w Bielsku najliczniejszą grupę mieszkańców stanowili Niemcy, Żydzi to 15% mieszkańców. Polacy w 1910r. stanowili tylko 15% mieszkańców. Po zakończeniu I wojny światowej, Niemcy próbowali włączyć Bielsko do tzw. Niemieckiej Austrii. Nie udało im się to, ponieważ 17 września miasto zajęły wojska polskie. Na przełomie 1919, a 1920 r. Bielsko obsadziły wojska angielskie, w związku ze sporem Polski i Czechosłowacji o Śląsk Cieszyński. Miał odbyć się plebiscyt, ale wyszło inaczej i decyzją Rady Ambasadorów z lipca 1920 r. Bielsko przyłączono do odradzającej się Polski.

Niemcy w okresie międzywojennym stanowili nadal ponad połowę mieszkańców miasta. Jednak powoli wzrastały wpływy polskie. W roku 1930 pojawił się pierwszy od setek lat polski burmistrz. Żydzi stanowili ok. 20% mieszkańców. Taka mieszanka kulturowa uczyła jednak tolerancji i wzbogacała kulturę miasta.

W 1938 włączono w granice administracyjne miasta sąsiednie Aleksandrowice.

W czasie II wojny światowej

3 września 1939 r. do Bielska wstąpiły wojska III Rzeszy, wspierane przez mieszkańców narodowości niemieckiej. W październiku tego roku Bielsko i cały Śląsk Cieszyński włączono do III Rzeszy. W czasie wojny miasto tętniło życiem, a przemysł pracował na rzecz III Rzeszy.

W lutym 1945 r. do Bielska wkroczyła Armia Czerwona.Na terenie miast Bielska i Białej rozpoczęły działalność Narodowe Siły Zbrojne (Działalność Narodowych Sił Zbrojnych w Bielsku-Białej). Bielsko z wojny wyszło bez większych strat. Władzę przejęli komuniści. Niemcy albo uciekli, albo zostali wysiedleni. Miasto zamieszkiwali warszawiacy, Polacy z kresów wschodnich oraz żydzi z całej Polski. W 1946 roku zakłady przemysłowe zostały upaństwowione.

Od 1951 roku wraz z Białą tworzy jedno miasto. Miasto Bielsko-Biała ma przydomek "Miasto Stu Przemysłów" ze względu na tak dużą różnorodność branż zakładów produkcyjnych. A niejako potwierdzeniem tego do dziś jest najmniejsze w Polsce bo wynoszące 6% bezrobocie. Do lat 1990 dominował przemysł włókienniczy, (drugi ośrodek po Łodzi), i przemysł elektrotechniczny.

Biała Krakowska

Biała Krakowska - do 1950 roku samodzielne miasto leżące w Małopolsce.

Biała około 1613 r.została wydzielona z królewskiej wsi Lipnik (istniało tam starostwo niegrodowe), tworząc samodzielną gminę wiejską.

W latach następnych dzięki przychylności monarchów polskich i zabiegom jej rosnącym w liczbe mieszkańców udało się przeobrazić Białą w miasto

Prawa miejskie otrzymała w 1723 roku od króla Augusta II Mocnego.W 1772 roku Biała stała się częścią zaboru austriackiego.

Miasto było znanym ośrodkiem polskości w czasach zaborów i po nich (w Białej działali m.in. ks. Stanisław Stojałowski i Adam Asnyk) w przeciwieństwie do sąsiedniego Bielska, które było miastem zamieszkiwanym w większości przez Niemców.

Biała od początku swojej historii nie dorównywała Bielsku, w którym mieszkała wyłącznie elita i arystokracja. Przed wojną była wielokulturowa (zamieszkiwana była oprócz Polaków przez Niemców, Austriaków, Żydów, Czechów, Słowaków), choć przeważała w niej kultura polska.

Od 1951 tworzy z Bielskiem jedno miasto.

Zabytki

Zamek książąt Sułkowskich Ratusz w nocy Teatr Polski

• Zamek książąt Sułkowskich
• Stare Miasto - średniowieczny układ lokacyjny
• Dom Tkacza
• Katedra św. Mikołaja
• Ratusz
• Dworzec Główny
• Kamienica "Pod Żabami"
• Grodzisko w Starym Bielsku
• Teatr Polski
• Hotel "Prezydent"
• Kościół Marcina Lutra
• Kościół Jana Chrzciciela
• Kościół Opatrzności Białej
• Hotel "Pod Orłem"
• Marcina Lutra (jedyny w Polsce)
• Kościół św. Barbary
• Kościół św. Stanisława
• Kościół Zbawiciela - katedra diecezji cieszyńskiej
• Kościół św. Trójcy
• "Bielski Syjon" - część miasta zlokalizowana pomiędzy ulicami Modrzewskiego i Orkana
• Willa T.Sixta
• Sąd Rejonowy - d. Izraelska Gmina Wyznaniowa
• Kamienice przy ul. 3 Maja
• Dwór Pruszyńskich
• Cmentarz żydowski
• Budynek I Liceum im. Mikołaja Kopernika
• Gazownia

Klimat

Klimat Bielska-Białej ze względu na duże różnice wysokości terenu należy do bardzo zróżnicowanych. Zimą oraz latem przeważają wiatry z kierunków zachodnich i południowo-zachodnich. Miasto cechują wysokie opady atmosferyczne, które wynoszą ok. 1000 mm rocznie, a w górach przekraczają 1200 mm.Największy wpływ na pogodę w mieście mają masy powietrza znad Oceanu Atlantyckiego.

• Najcieplejszy miesiąc: lipiec (+25°C, w górach ok. +17°C)
• Najzimniejszy miesiąc: styczeń (-5°C, w górach ok. -10°C)
• Okres bezprzymrozkowy: 175 dni
• Pojawianie się mgieł: 40-50 dni w roku
• Najbardziej słoneczny okres roku: początek lata, końcówka jesieni
• Utrzymywanie się pokrywy śnieżnej w mieście: 70 dni
• Utrzymywanie się pokrywy śnieżnej w górach: 200 dni
• Utrzymywanie się mgły w mieście (październik, listopad, marzec): 60 dni

Przyroda

Rzeka Biała

Od 1991 roku stale zmniejsza się poziom zanieczyszczenia powietrza, gleby, a także wody, w przepływającej przez miasto rzece Białej. Dobre warunki przyrodnicze zapewnia bliskość gór Beskidu Śląskiego i Beskidu Małego.

Parki miejskie

• Park Słowackiego - między ulicami Słowackiego a Chopina
• Park Włókniarzy - między ulicą Partyzantów a rzeką Białą
• Park Rosta - między Komorowicami a Kępą Hałcnowską
• Park nad rzeką Białą - między rzeką Białą a ratuszem
• Bulwary Młodości - wzdłuż ulicy Górskiej
• Park Strzygowskiego - wzdłuż ul. Partyzantów

Tereny cenne przyrodniczo

• Cygański Las
• Rezerwat przyrody "Stok Szyndzielni"
• Rezerwat przyrody "Jaworzyna"
• Dolina Wapienicy
• Dolina Gościnna
• Dolina Jeżynowa
• ZPK Sarni Stok
• Trzy Lipki
• Stawy Komorowickie
• Dolina Łańskiego Potoku
• Bark
• Straconka

Transport

Niskopodłogowy Solaris Urbino 12 Dworzec kolejowy Bielsko-Biała Główna Dworzec w Bielsku-Bialej nocą

Komunikacja miejska

System komunikacji miejskiej w Bielsku-Białej istnieje od 1895 roku. W latach 1895-1971 wchodziła w jego skład sieć tramwajowa, a od 1927 roku także autobusowa, obecnie jedyna. Prowadzona jest przez dwóch przewoźników - MZK Bielsko-Biała (47 linii) i PKM Czechowice-Dziedzice (2 linie) oraz dwóch podwykonawców - PKS Bielsko-Biała i Sanbus.

Poza granicami administracyjnymi Bielska-Białej, autobusy komunikacji miejskiej kursują do sąsiednich miejscowości: Bestwiny, Bystrej, Czechowic-Dziedzic, Janowic, Mazańcowic i Międzyrzecza Górnego.

Transport kolejowy

Miasto jest ważnym węzłem kolejowym w Polsce południowej. Na jego terenie znajduje się dwanaście stacji kolejowych, jednak znaczną ilość połączeń obsługuje dworzec kolejowy Bielsko-Biała Główna, usytuowany przy ulicy Warszawskiej, na trasie wylotowej w kierunku Katowic.

Transport lotniczy

Bielsko-Biała posiada cywilne lotnisko sportowe w Aleksandrowicach z 660-metrową trawiastą drogą startową. W budowie jest lotnisko przemysłowe w Kaniowie k. Bielska-Białej z 700-metrową betonową drogą startową.

Bielsko-Biała ma dostęp do trzech międzynarodowych lotnisk w odległości do 100 km:

• Port lotniczy Kraków-Balice
• Port lotniczy Katowice-Pyrzowice
• Port lotniczy Ostrava-Mošnov (Czechy)

Turystyka

Schronisko PTTK na Szyndzielni Kolej linowa na Szyndzielnię

Miasto jest znaczącym ośrodkiem turystycznym o znaczeniu ponadregionalnym. Sieć szlaków turystycznych w rejonie Koziej Góry, Szyndzielni oraz Klimczoka należy do najgęstszych w kraju. Zimą zbocza tych gór zamieniają się w narciarski raj, a dotarcie tam umożliwia wybudowana w 1953 roku, gruntownie zmodernizowana na przełomie lat 1993/94 jedna z najnowocześniejszych kolei linowych w Polsce, która w swoich gondolach wwozi turystów z Olszówki na wysokość 960 m n.p.m. tuż pod szczytem Szyndzielni.

Miłośnicy białego szaleństwa mogą skorzystać z nartostrady prowadzącej z Klimczoka przez Szyndzielnię na Dębowiec i do dolnej stacji kolei gondolowej, na stokach tych gór przeważnie od końca listopada do początku kwietnia działają wyciągi talerzykowe. Świetne warunki do uprawiania narciarstwa biegowego panują na grzbietach Hrobaczej Łąki, Gaików i Magurki Wilkowickiej (Beskid Mały), a także Szyndzielni, Klimczoka oraz Błatniej (Beskid Śląski). Obecnie planowana jest budowa ośrodka narciarskiego na Szyndzielni, z połączeniem jej kolejami krzesełkowymi ze Szczyrkiem oraz Brenną.

Szczyty górskie leżące w granicach administracyjnych miasta

• Klimczok - 1117 m n.p.m.
• Magura - 1109 m n.p.m.
• Trzy Kopce - 1082 m n.p.m.
• Stołów - 1035 m n.p.m.
• Szyndzielnia - 1028 m n.p.m.
• Pod Błatnią - 853 m n.p.m.
• Przykra - 818 m n.p.m.
• Kołowrót - 798 m n.p.m.
• Wysokie - 756 m n.p.m.
• Cuberniok - 731 m n.p.m.
• Kopany - 690 m n.p.m.
• Palenica - 688 m n.p.m.
• Kozia Góra - 683 m n.p.m.
• Górna Równia - 676 m n.p.m.
• Łysa Góra - 660 m n.p.m.
• Równia - 607 m n.p.m.
• Mokry Groń - 601 m n.p.m.
• Dębowiec - 525 m n.p.m.

Sport

Najbardziej znanymi klubami sportowymi w Bielsku-Białej są BKS Stal Bielsko-Biała oraz Podbeskidzie Bielsko-Biała, oprócz tego: Zapora Wapienica oraz Rekord Bielsko-Biała, które jest nie tylko klubami piłki nożnej halowej, ale także rozgrywają mecze na boiskach trawiastych. Spore osiągnięcia sportowe mają na swoim koncie judoczki i judocy Gwardii Bielsko- Biała. Mocną stroną bielskiego sportu jest od lat piłka siatkowa. Najbardziej utytułowane są siatkarki wspomnianego wyżej klubu BKS Stal oraz piłkarze 2 ligowego Towarzystwa Sportowego Podbeskidzie[TSP]. Występujące w lidze siatkówki kobiet zawodniczki to wielokrotne medalistki mistrzostw Polski i zdobywczynie Pucharu Polski. Nie można pominąć sukcesów młodych siatkarek z klubu MKS Pro Bielsko-Biała, które z powodzeniem występują na drugoligowych parkietach. Męska siatkówkę w Bielsku-Białej reprezentują występujący w serii B zawodnicy klubu BBTS Siatkarz-Orginal Bielsko-Biała. W mieście znajduje się również Gimnazjum i Liceum Mistrzostwa Sportowego Piłki Siatkowej.Uczniami tej szkoły są zawodnicy klubu BBTS Włókniarz, UKS TOP 1, oraz PSKS Beskidy Bielsko-Biała. Bielsko-Biała jest również ważnym w Południowej Polsce ośrodkiem żeglarskim oraz siedzibą Beskidzkiego Okręgowego Związku Żeglarskiego. W mieście działają kluby żeglarskie z których największymi są Yacht Klub Polski Bielsko oraz Klub Żeglarski "Halny".

•  

Panorama

Panorama Bielska-Białej z Szyndzielni

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.