Bełchatów

Bełchatów – miasto i gmina w województwie łódzkim, siedziba powiatu bełchatowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Piąte pod względem ludności miasto województwa łódzkiego, położone 50 km na południe od Łodzi i 25 km na zachód od Piotrkowa Trybunalskiego.

Historia Żydów w Bełchatowie

Ogłoszenie informujące o rozmieszczeniu lokali wyborczych oraz listach partyjnych w czasie wyborów do Rady Miejskiej w Bełchatowie w 1927 r.

W 1832 roku Bełchatów należał do szeregu miast, (246) w których Żydzi nie podlegali ograniczeniom, co do osiedlania się z uwagi gdyż była to prywatna własność dziedzica. Przyczyniło się to do znacznego napływu ludności żydowskiej do Bełchatowa i rozwoju samego miasta, które w tym okresie konkurowało leżącymi na południe od miasta Grocholicami. Pierwsza bełchatowska synagoga została wybudowana w 1824 roku, zaś w 1893 roku została na jej miejscu postanowiona nowa - murowana. W tym samym roku (25 czerwca) utworzono w Bełchatowie pierwszą parafię (dzisiejsza parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przy ul. Kościuszki), której proboszczem został ks. Leon Zaremba. Od tej pory przez 46 lat istniały obok siebie w koegzystencji 3 parafie, 3 wyznań i 3 narodowości.

W 1860 roku - według spisu sporządzonego przez ówczesnego burmistrza miasta, Majewskiego - w Bełchatowie mieszkało 325 Polaków (stanowiących 22% mieszkańców miasta), 35 Niemców (2% mieszkańców) oraz aż 1 139 Żydów, stanowiących 76% mieszkańców.

W 1801 roku powstała w Bełchatowie pierwsza manufaktura Józefa Kaczkowskiego, zaś pod koniec XIX wieku w Bełchatowie istniały 32 manufaktury tkackie, w tym Chaima Tuska Lejzora Warszawskiego, Szai Fajwina, Arona Warszawskiego i Jankiela Gudermana. Na przełom XIX i XX wieku datuje się otwarcie dwóch większych firm tkackich: manufaktury Mendla Tuska i Lejzora Warszawskiego (był on również właścicielem tartaku parowego w Bełchatowie). W 1901 Żyd Perec Frajtag otworzył pierwszą mechaniczną tkalnię w Bełchatowie, co stanowiło dużą rewolucję w produkcji.

O dużym znaczeniu przedstawicieli narodu żydowskiego w Bełchatowie może świadczyć również lista partii politycznych, które wystawiały swoich kandydatów w wyborach do Rady Miejskiej, które odbyły się 4 września 1927 r.

• Partia Zjednoczenia Chrześcijańskiego (lista nr 1)
• PPS w Bełchatowie (lista nr 2)
• Partia Bloku Jedność Robotnicza (lista nr 3)
• Ogólny Żydowski Związek Robotniczy "BUND" (lista nr 4)
• Żydowska Robotnicza Partia Socjalistyczna "Poale - Syjon" (lista nr 5)
• Partia "Poalej Emunaj Izrael" (lista nr 6)
• Partia Rzemieślników Żydowskich i drobnych kupców w Bełchatowie (lista nr 7)
• Bezpartyjna Lista Żydowska (lista nr 8)

Z 8 startujących ugrupowań aż 5 było związanych z bełchatowskimi Żydami.

W latach 30 XX wieku w Bełchatowie istniały również - obok zespołów sportowych Organizacji "Strzelec", Organizacji Młodzieży Socjalistycznej SKRA, Organizacji Młodzieży Niemieckiej "KONKORDIA" - trzy żydowskie organizacje sportowe - "Hapoel", "Nordia" i "Gwiazda".

W 1931 prywatna szkoła BUNDu dla 60 dzieci oraz 2 chedery dla 100 do 120 dzieci. Jednak nadal około 200 dzieci - pochodzących głównie z biedoty żydowskiej - nie miała możliwości kształcenia się.

Najważniejsze budynki związane z żydowską częścią mieszkańców Bełchatowa - dom gminy żydowskiej, łaźnia żydowska (tzw. Mykwa), rzeźnia uboju koszernego oraz synagoga - znajdowały się na ul. Ewangelickiej (dzisiejsza ul. 1 Maja). Przy tej samej ulicy znajdował się kościół Ewangelicki, którego pastor Jakub Gerhardt stanął na czele niemieckich nacjonalistów z Bełchatowa tuż przed rozpoczęciem II wojny światowej.

Okres okupacji niemieckiej

Po zajęciu Bełchatowa naziści utworzyli w mieście getto, które mieściło się w granicach dzisiejszych ulic Fabrycznej, Pabianickiej, Sienkiewicza (dawniej ul. Ogrodowa) oraz Placu Narutowicza. Osadzono w nim około 5000 Żydów z Bełchatowa oraz okolic. Burmistrzem miasta został Tramler, zaś wiceburmistrzem Otto Frey. Żydzi mieli obowiązek noszenia żółtej gwiazdy na plecach, mogli chodzić tylko brzegiem ulic, wyłącznie w określonych godzinach. Obowiązywał ich także zakaz handlu i rzemiosła. Domy należące do bogatych Żydów oddano bełchatowskim Niemcom oraz Volksdeutscherom. Żydom kazano wynieść święte księgi z synagogi i je spalić.

Po włączenia Bełchatowa do Kraju Warty (pod wpływem bełchatowskich Niemców na czele z pastorem Gerhardtem) miasto zostało oddzielone od powiatu piotrkowskiego i zostało przyłączone do powiatu łaskiego z siedzibą landratu w Pabianicach.

11 marca 1940 roku na żądanie landratu łaskiego Gerhadt sporządził listę bełchatowskich Żydów: 5200 osób, w tym 12 osob należących do Rady Starszych, z prezesem Abrahamem Erlichem (kasjerem Banku Żydowskiego). w maju 1940 roku miejsce pastora Gerhardta zajmuje przysłany przez Rzeszę Tramler, który to rozpoczyna stosowanie zorganizowanej przemocy wobec Żydów w Bełchatowie. W bełchatowskim getcie wciąż przybywa Żydów. 19 sierpnia 1940 roku (według pierwszego okupacyjnego spisu ludności w Bełchatowie) było ich 5300 (przy 1150 Niemcach oraz 5000 Polaków), zaś 21 stycznia 1942 roku - 5560.

W marcu 1942 roku w odwecie za akcję ruchu oporu komendantura w Łasku w wydanym okólniku nakazała powieszenie 10 Żydów z każdego skupiska. W Bełchatowie gestapo aresztowało 16 Żydów, dając możliwość wykupienia 6 z nich. Początkowo Niemcy zaproponowali wymianę 6 aresztowanych na osoby chore psychicznie lub kalekie, wskazane przez Radę Starszych, jednak Rada odrzuciła tę propozycję. Rada Starszych - po pertraktacjach z nazistami - złożyła okup zebrany od rodzin aresztowanych w wysokości 15 tys. marek, 16 kilogramów srebra i 1 kilograma złota. Wśród wykupionych Żydów byli: Szmul Jakubowicz, Berl Rubensztajn, Majer Czechowski, Flakowicz, Szlejma Szmulewicz i Mojsze Klug. Egzekucję pozostałych 10 pojmanych wykonano 18 marca. Szubienicę postawiono miejscu dzisiejszego budynku Urzędu Miasta, Żydów z getta, którzy mieli obserwować egzekucję, ustawiono na nasypie (w miejscu dzisiejszej ulicy Mielczarskiego. Powieszeni to: Baum Rachmit (tkacz), Erlich Jankiel (księgowy), Feld Mendel (fabrykant), Idel Lajzerowicz (rzeźnik), Lajbus Landau (tkacz), Lajbo Pelcman (rzeźnik), Chaim Sapiro (fabrykant), Mosze Taube (rybak) i Mosze Wolfowicz (rzeźnik). Zgon stwierdzał dr Wacław Olszewski. Egzekucja miała również stanowić nawiązaniem do ocalenia Żydów świętowanego podczas żydowskiego święta Purim, obchodzonego w tym czasie. Wieczorem odbyło się przyjęcie zorganizowane przez hitlerowców dla działaczy z Bełchatowa i Zelowa, mające nawiązywać do tego święta. Rada Żydowska miała zapewnić catering.

Szubienicę wykorzystaną podczas egzekucji w Bełchatowie użyto następnego dnia podczas egzekucji Żydów w Zelowie.

W 1942 roku w getcie z powodu bardzo złych warunków sanitarnych wybuchła epidemia tyfusu plamistego. Niemcy postanowili zlikwidować getto. Likwidacja rozpoczęła się 11 sierpnia, zaś 18 sierpnia odjechał ostatni transport. Mieszkańców getta wywożono do obozów zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem oraz w Bełżcu i do getta w Łodzi.

W 1994 Sławomir Dobrzelak nakręcił kilkunastominutowy film dokumentalny "Przerwana historia", opowiadający o mordzie dokonanym na Żydach z bełchatowskiego getta. Narratorką w filmie jest jedna z obserwatorek egzekucji.

Dziedzictwo żydowskie

Zobacz też:

• getto w Bełchatowie
• Stara Synagoga w Bełchatowie
• synagoga w Bełchatowie
• żydowskie cmentarze w Bełchatowie

Komunikacja

Witacz umieszczony przy wjeździe do Bełchatowa

Przez Bełchatów biegną ważne szlaki komunikacyjne: Warszawa – Wrocław, Wrocław – Lublin. Miasto leży niemal w centrum Polski, blisko więc stąd do każdego zakątku kraju. Obrazuje to mapa. W odległości zaledwie 20 km od Bełchatowa przebiega trasa szybkiego ruchu Warszawa – Katowice, a projektowane autostrady znajdą się również blisko miasta. Bełchatów posiada połączenie kolejowe z Piotrkowem Trybunalskim. W niedalekiej przyszłości – oddalone 30 km od miasta – lotnisko wojskowe w Łasku zostanie przekształcone w lotnisko towarowe. Fakt ten niewątpliwie uczyni Bełchatów jeszcze bardziej atrakcyjny pod względem inwestycyjnym. Przez Bełchatów prowadzi 37,8 km dróg krajowych i wojewódzkich oraz 85 km dróg miejskich i osiedlowych. Usługi komunikacyjne świadczy tu Miejski Zakład Komunikacji Bełchatów, który dysponuje 25 autobusami pasażerskimi, w tym jednym wycieczkowym (dane z 1995 r.). Autobusy kursują na liniach o łącznej długości 178 km, z czego 114 km przypada na samo miasto. Dobrze funkcjonują połączenia PKS. Dzięki nim łatwo dostać się z Bełchatowa m. in. do Warszawy, Lublina, Wrocławia, Kudowy-Zdroju, Częstochowy, Łodzi, Sieradza, Radomia, Kalisza i Kielc. Parkingi strzeżone usytuowane na największych osiedlach oraz przystępne i dobrze oznaczone miejsca w centrum miasta, pozwalając zmotoryzowanym mieszkańcom Bełchatowa i odwiedzającym miasto gościom bez kłopotu zostawić samochód bezpiecznym miejscu.

Turystyka

Lato

Około 10 km na południe od centrum Bełchatowa, przy sztucznym zbiorniku wodnym znajdują się dwa ośrodki sportowo-rekreacyjne, niezwykle popularne w okresie letnim: Ośrodek "Słok" (właściciel Elektrownia Bełchatów) i Ośrodek "Wawrzkowizna" (właściciel Kopalnia Węgla Brunatnego "Bełchatów"). Każdy z ośrodków posiada własną bazę noclegową (hotele, domki, kwatery, pola namiotowe), a także szereg atrakcji, m.in.: stadninę koni, rowery wodne, żaglówki, kajaki, boiska sportowe, kąpielisko ze zjeżdżalnią wodną i plażą, rowery go-cart, krytą pływalnię, sauny, solarium, jacuzzi, korty tenisowe o nawierzchni tartanowej, siłownię i wiele innych. Ponadto w okresie wakacyjnym często organizowane są różnego typu koncerty z udziałem gwiazd polskiej estrady.

Zima

W odległości 18 km na południe od Bełchatowa na terenie powiatu radomszczańskiego znajduje się Góra Kamieńsk. Główną atrakcją jest stok narciarski, w skład którego wchodzi: trasa o długości 760 m i 70-130 m szerokości, czteroosobowy wyciąg krzesełkowy, instalacja sztucznego nasnieżania i oświetlenie. W ośrodku bez problemu można wypożyczyć sprzęt, a także skorzystać ze szkoły narciarskiej. Dostępna jest także baza noclegowa. Nad bezpieczeństwem turystów czuwają ratownicy GOPR. Latem na stoku odbywają się zawody w kolarstwie górskim.

Sport

• PGE GKS Bełchatów - piłka nożna, zapasy i brydż sportowy
• BOT Skra Bełchatów - siatkówka i pływanie
• GLKS Zjednoczeni Bełchatów - piłka nożna
• KS Grocholice Bełchatów - piłka nożna
• LKS Lityński Polgrunt Fazbud Bełchatów - kolarstwo
• LKS Stomil Bełchatów - kolarstwo i tenis stołowy
• BKL Bełchatów - lekkoatletyka
• LZS Bełchatów

Bełchatów, jak na miasto tej wielkości dysponuje znakomitą bazą sportową. Bardzo nowoczesny, choć kameralny stadion piłkarski GKS–u Bełchatów przy ul. Sportowej 3, oddana niedawno do użytku hala "Energia" przy ulicy Dąbrowskiego, hala widowiskowo-sportowa przy ulicy 1 Maja (niedaleko stadionu), kilka boisk treningowych, 4 baseny, korty tenisowe, sale gimnastyczne i duże boiska szkolne niemal przy każdej placówce edukacyjnej, boiska lekkoatletyczne, siłownie – to wszystko umożliwia rozwój tężyzny fizycznej i sportowych umiejętności.

Tutejsze kluby sportowe proponują uprawianie różnorodnych sportów nie tylko dorosłym, ale prowadzą też szkółki szkolące przyszłych sportowców. Takimi klubami są np.: Górniczy Klub Sportowy – piłka nożna i zapasy, Ludowy Klub Sportowy Stomil – kolarstwo i tenis stołowy, Skra – siatkówkę i pływanie, Bełchatowski Klub Lekkoatletyczny – lekkoatletykę. Władze miasta nie szczędzą środków na organizację dodatkowych sportowych zajęć lekcyjnych w szkołach. W czerwcu 1995 roku po raz pierwszy zorganizowano Miejską Olimpiadę Sportową, w której ponad 6 tys. uczniów walczyło o medale w kilkunastu dyscyplinach olimpijskich.

Najwięcej sportowej sławy przynieśli miastu kolarze, którzy reprezentowali Polskę na Mistrzostwach Świata i Olimpiadzie, siatkarze BOT Skry Bełchatów, którzy wywalczyli kolejno mistrzostwa Polski w sezonach 2004/2005, 2005/2006, 2006/2007 i w tym sezonie zmierzają po kolejna wygraną w lidze oraz piłkarze PGE GKS Bełchatów, którzy z odpowiednim zapleczem finansowym,pięknym jak na polskie realia stadionem i dobrą grą byli w sezonie 2006-07 rewelacją Orange Ekstraklasy. W sezonie 2006/2007 wywalczyli największy sukces w historii klubu vMistrzostwo Polski. Po wywalczeniu awansu do Pucharu UEFA,drużyna szybko odpadła jednak z rozgrywek,przegrywając z ukraińskim Dnipro Dniepropietrowsk w dwumeczu (1:1 na wyjeździe i 2:4 u siebie). Spotkania siatkarskie przyciągają coraz więcej kibiców, także spoza Bełchatowa.

Dużą popularnością w kraju cieszy się wyścig o "Wielką Nagrodę Bełchatowa", przyciągajmy czołowych kolarzy przygotowujących się do startów w zawodach rangi mistrzowskiej. W 1995 roku po raz pierwszy drużyna GKS – u Bełchatów (kontynuatora tradycji piłkarskich przedwojennej SKRY) wywalczyła awans do drugiej ligi. Coraz lepiej na ogólnopolskiej arenie radzą sobie lekkoatleci BKL, należący do czołówki krajowej oraz zawodnicy siłowni MIKRUS, zdobywcy medali mistrzostw świata i Europy w wyciskaniu sztangi w pozycji leżącej.

Kultura

Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna (MiPBP)

Budynek Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Bełchatowie

Najstarszą placówką kulturalną w mieście, istniejącą od 1935 roku, jest Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna (MiPBP). Poza główną siedzibą na terenie Bełchatowa działa 5 filii MiPBP. Główna placówka sprawuje również nadzór merytoryczny nad 15 bibliotekami na terenie powiatu bełchatowskiego.

15 stycznia 2002 został oddany do użytku wybudowany w centrum miasta nowoczesny budynek MiPBP, w pełni dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych wraz z parkingiem przed budynkiem. W budynku został umieszczony także oddział biblioteki dla dzieci, przeniesiony z danego budynku Związku Strzeleckiego "Strzelec" (wybudowanego w 1938 roku, mieszczącego się przy ulicy 1 Maja 45.

Działalność Oprócz typowej działalności bibliotecznej MiPBP prowadzi szereg przedsięwzięć kulturalnych:

• Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Wacława Olszewskiego (od 1994 r.),
• Kiermasze Taniej Książki (od 1994 r.),
• Konkurs o Regionie "Między rajem a węglem" (od 1996 r.),
• Powiatowy Konkurs "Książki na medal" (od 1999 r.),
• Powiatowy Konkurs "Książka - obiekt artystyczny" (od 2002 r.),
• Bełchatowskie Mistrzostwa w Szybkim Czytaniu (od 2002 r.).

Biblioteka włącza się również aktywnie promuje czytelnictwo, organizując lokalne akcje (Ferie z Biblioteką, Wakacje z Biblioteką, Mamo – zapisz mnie do biblioteki, Bełchatowski Tydzień Czytania, Spotkanie z Książką), jak również włącza się do akcji ogólnopolskich (Cała Polska czyta dzieciom) oraz w akcje promujące szeroko pojętą kulturę w regionie. Współpracuje z lokalnymi mediami a także z instytucjami edukacyjno - wychowawczymi w regionie bełchatowskim. Przedstawiciele MiPBP z Bełchatowa jako przedstawiciele jedynej w Polsce biblioteki zostali (poza Biblioteką Narodową) zostali zaproszeni do Pałacu Prezydenckiego na doroczne spotkanie Twórców Kultury.

Poprzez wspieranie prac dyplomowych dotyczących regionu stanowi istotny ośrodek wpływający na propagowanie wiedzy o regionie.

Wydarzenia artystyczne o skali ogólnopolskiej:

• Festiwal Filmów Niepoważnych "NAKRĘCENI" (pierwsza edycja październik 2007)
• Jesienne Spotkania Teatralne z BAT-em

W Bełchatowie rozwinięta jest również kultura alternatywna. Jednym z najprężniej działających jej ośrodków jest Stowarzyszenie Kultury Alternatywnej "Zgrzyt", wraz z wchodzącą w jego skład Załogą Rowerową 'Zgrzyt' Bełchatów.

Muzeum Regionalne w Bełchatowie

Aktualna siedziba Muzeum Regionalnego w Bełchatowie

Idea stworzenia muzeum narodziła się na początku lat '90, zaś 16 lipca 1993 odbyło się pierwsze spotkanie Komitetu Założycielskiego Muzeum Regionalnego. Członkowie Komitetu zaapelowali do ówczesnych władz miasta o utworzenie bełchatowskiego muzeum. Swoją działalność muzeum rozpoczęło formalnie w 1995 roku, na jego siedzibę zaś wyznaczono zabytkowy, późnobarokowy dworek w centrum miasta (przy ulicy Hellwiga 11), który to był siedzibą najznakomitszych rodów miasta. Do 1987 roku opiekowała się nim rodzina Olszewskich. Po śmierci Wacława Olszewskiego - juniora budynek został odkupiony przez Urząd Miasta w Bełchatowie, jednak jego bardzo zły stan nie pozwolił na ulokowanie w nim siedziby muzeum. Swój pełny blask odzyskał po remoncie zakończonym w 1998 roku. Wtedy też zostało tam przeniesione Muzeum Regionalne z wcześniejszej, tymczasowej siedziby, którą stanowił wybudowany w 1938 roku budynek Związku Strzeleckiego "Strzelec" przy ulicy 1 maja 45.

Pierwszym dyrektorem Muzeum Regionalnego był Bogusław Dziedzic. Od grudnia 2003 dyrektorem jest Jacek Niewieczerzał.

W dniach 7 - 8 października 2005 w Muzeum Regionalne zorganizowana została próba bicia rekordu do Księgi Rekordów Guinnessa przez Eugeniusza "Geno" Małkowskiego, który przez 24 godziny malował obrazy (o wymiarach 80cm x 100cm), na podstawie wcześniej wykonanych przez artystę szkiców.

W Bełchatowie działają dwa chóry gospel, Schola Cantorum Gospel Choir oraz Gospel Singers, odnoszące liczne sukcesy na przeglądach muzyki gospel w Polsce oraz za granicą.

Zabytki

Dworek Olszewskich

• dwór Olszewskich wzniesiony na początku XVIII wieku jako rezydencja ówczesnych właścicieli Bełchatowa Stanisława i Franciszka Rychłowskich, herbu Nałęcz.
• kościół późnogotycki parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Bełchatowie wzniesiony w XVIII wieku
• kościół pw. Wszystkich Świętych w parafii Grocholice

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.